Chụp PET CT là gì? Nguyên lý, vai trò, quy trình và lưu ý quan trọng

Chụp PET CT là một phương pháp chẩn đoán hình ảnh hiện đại, thường được sử dụng trong ung thư, tim mạch và thần kinh, giúp bác sĩ đánh giá cả cấu trúc và hoạt động của cơ thể trong cùng một lần chụp. Hiểu rõ về chụp PET CT, mức độ an toàn và cần chuẩn bị những gì sẽ giúp bạn chủ động hơn trong quá trình thăm khám và điều trị.

Chụp PET CT là gì? 

Chụp PET CT là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh tiên tiến kết hợp hai phương pháp PET (ghi nhận hoạt động chuyển hóa của tế bào) và CT (chụp cắt lớp cấu trúc giải phẫu).

Khác với các kỹ thuật thông thường chỉ cho thấy hình ảnh cấu trúc, chụp PET CT cho phép bác sĩ vừa quan sát hình dạng, kích thước cơ quan, vừa đánh giá mức độ hoạt động bất thường của tế bào - điều này đặc biệt hữu ích trong phát hiện sớm bệnh lý mà các phương pháp khác khó nhận biết.

Nguyên lý của chụp PET CT dựa trên sự khác biệt chuyển hóa giữa tế bào lành và tế bào bệnh. Người bệnh được tiêm một lượng nhỏ chất phóng xạ đánh dấu (thường là FDG - Fluorodeoxyglucose - một dạng glucose gắn đồng vị phóng xạ). Tế bào ung thư hoạt động mạnh hơn nên hấp thu nhiều FDG hơn. 

Máy PET ghi nhận các tia positron phát ra từ chất phóng xạ khi phân rã đồng thời, máy CT chụp cắt lớp để xác định vị trí chính xác. Hệ thống máy tính tổng hợp dữ liệu từ PET và CT, tạo ra hình ảnh kết hợp hiển thị cả hoạt động chuyển hóa và cấu trúc giải phẫu. Nhờ đó, chụp PET CT cung cấp thông tin toàn diện, độ chính xác cao hơn so với chụp PET hoặc chụp CT riêng lẻ.

Vai trò của chụp PET CT trong y khoa

Chụp PET CT không phải kỹ thuật sàng lọc thông thường mà được chỉ định khi cần thông tin chi tiết về hoạt động tế bào, đặc biệt trong các bệnh lý phức tạp. Chụp PET CT giúp:

• Phát hiện ung thư sớm (khi nghi ngờ nhưng các phương pháp khác chưa rõ), đánh giá giai đoạn bệnh (di căn hạch, xương, nội tạng), theo dõi đáp ứng điều trị (hóa trị và xạ trị), phát hiện tái phát sau điều trị.
• Đánh giá vùng cơ tim còn khả năng sống để quyết định can thiệp mạch vành hoặc phẫu thuật.
• Chẩn đoán động kinh (xác định ổ động kinh), sa sút trí tuệ, bệnh Alzheimer hoặc các bệnh thoái hóa thần kinh khác.
• Ngoài ra, chụp PET CT còn hỗ trợ trong một số bệnh nhiễm trùng nặng hoặc viêm mạn tính khi cần đánh giá mức độ hoạt động.

Trên thực tế, không phải ai cũng cần chụp PET CT. Chỉ định phụ thuộc vào tình trạng bệnh, mục tiêu chẩn đoán và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa. Kỹ thuật này thường được sử dụng khi các phương pháp khác (X-quang, CT, MRI, sinh thiết) chưa đủ thông tin.

Quy trình chụp PET CT diễn ra như thế nào?

Chụp PET/CT là một kỹ thuật y học hạt nhân phức tạp. Toàn bộ quy trình thường kéo dài từ 2 đến 3 giờ, đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo kết quả hình ảnh chính xác nhất.

Bước 1: Thăm khám chuyên khoa và kiểm tra điều kiện

Trước khi bắt đầu, bác sĩ sẽ thực hiện các bước sàng lọc quan trọng:

• Khám lâm sàng: Xem xét hồ sơ bệnh án, các phim chụp trước đó và đánh giá tình trạng sức khỏe hiện tại.
• Kiểm tra đường huyết: Đối với PET/CT, chỉ số đường huyết phải nằm trong ngưỡng cho phép. Nếu đường huyết quá cao, ca chụp có thể phải trì hoãn.
• Cam kết: Bác sĩ giải thích chi tiết về lợi ích, quy trình và bệnh nhân ký cam kết thực hiện kỹ thuật.

Bước 2: Tiêm dược chất phóng xạ (FDG)

Đây là "nguyên liệu" để máy PET có thể nhận diện được các tế bào bệnh lý. Nhân viên y tế sẽ thiết lập một đường truyền tĩnh mạch và tiêm một lượng nhỏ dược chất phóng xạ (thường là FDG - một dạng tương tự đường Glucose). Lượng phóng xạ này được tính toán ở liều thấp, an toàn và hầu như không gây ra cảm giác khó chịu nào khi tiêm.

Bước 3: Giai đoạn "nghỉ chờ"

Sau khi tiêm, bạn cần dành khoảng 45 - 60 phút để thuốc ngấm. Bạn sẽ được nghỉ ngơi trong một phòng riêng biệt, yên tĩnh. Trong thời gian này, bạn cần nằm yên, hạn chế nói chuyện, không sử dụng điện thoại hay đọc sách. Việc này giúp dược chất tập trung đúng vào các ổ tổn thương thay vì bị tiêu thụ bởi cơ bắp hoặc não bộ khi bạn hoạt động.

Bước 4: Tiến hành ghi hình trên máy PET/CT

Khi thuốc đã phân bố đều, bạn được đưa vào phòng máy và nằm với tư thế nằm ngửa trên bàn chụp, hai tay thường được đặt lên phía trên đầu. Máy quét sẽ chạy từ vùng đầu đến đùi (hoặc toàn thân). Thời gian quét thực tế thường mất khoảng 20 - 30 phút. Bạn chỉ cần nằm yên và thực hiện các nhịp nín thở ngắn theo yêu cầu của kỹ thuật viên.

Bước 5: Xử lý dữ liệu và nhận kết quả

Sau khi quá trình quét kết thúc, hệ thống máy tính chuyên dụng sẽ thực hiện kỹ thuật "hòa nhập hình ảnh". Hình ảnh cấu trúc sắc nét từ CT sẽ được chồng khít lên hình ảnh chuyển hóa chức năng từ PET. Kết quả là một "bản đồ bệnh lý" 3D, giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí, kích thước và mức độ hoạt động của các tế bào bất thường.

Bác sĩ chuyên khoa Y học hạt nhân sẽ tiến hành đọc phim và phân tích các điểm "rực sáng" (vùng tập trung dược chất phóng xạ cao). Dựa trên chỉ số hấp thụ chuẩn (SUV), bác sĩ có thể phân biệt được đâu là tổ chức viêm, đâu là khối u ác tính và mức độ di căn của chúng.

Những lưu ý quan trọng trước, trong và sau khi chụp PET CT

Để quy trình chụp PET CT diễn ra suôn sẻ và kết quả chính xác, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các lưu ý sau:

Trước khi chụp PET CT

PET/CT là kỹ thuật sử dụng dược chất phóng xạ để phát hiện các tế bào có chuyển hóa bất thường (thường là tế bào ung thư). Để kết quả chính xác, việc chuẩn bị cơ thể ở trạng thái "nghỉ" là điều bắt buộc. Trước khi thực hiện chụp PET CT, bạn cần:

• Nhịn ăn ít nhất 4 - 6 giờ (chỉ uống nước lọc), tránh đồ ngọt, caffeine.
• Tránh vận động mạnh hoặc tập thể dục nặng trong 24 giờ trước.
• Thông báo cho bác sĩ nếu: Đang mang thai hoặc nghi ngờ mang thai (chống chỉ định tuyệt đối), đang cho con bú, mắc đái tháo đường (cần điều chỉnh insulin), dị ứng hoặc bệnh nền khác.
• Mang theo hồ sơ bệnh án, kết quả xét nghiệm gần nhất.

Trong khi chụp

Sau khi dược chất phóng xạ đã ngấm vào cơ thể (thường sau 45 - 60 phút nghỉ ngơi), bạn sẽ được đưa vào phòng máy để bắt đầu quá trình ghi hình.

• Giữ yên cơ thể, thư giãn để tránh nhiễu hình ảnh.
• Làm theo hướng dẫn của kỹ thuật viên (nín thở ngắn khi cần).

Sau khi chụp PET CT

Sau khi bước ra khỏi phòng máy, cơ thể bạn vẫn còn lưu lại một lượng nhỏ dược chất phóng xạ. Để bảo vệ bản thân và những người xung quanh, hãy thực hiện các hướng dẫn sau:

• Uống nhiều nước (2 - 3 lít) để đào thải chất phóng xạ nhanh qua đường tiểu.
• Hạn chế tiếp xúc gần (dưới 1 mét) với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ trong 6 - 8 giờ đầu.
• Chất phóng xạ phân rã nhanh, hầu hết đào thải sau 24 giờ, không gây hại lâu dài.

Chụp PET CT là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh tiên tiến, giúp phát hiện và theo dõi nhiều bệnh lý quan trọng, đặc biệt là ung thư. Việc hiểu rõ chụp PET CT là gì, khi nào cần chụp, quy trình và các lưu ý cần thiết sẽ giúp người bệnh chuẩn bị tốt hơn, giảm lo lắng và phối hợp hiệu quả với bác sĩ trong quá trình điều trị. Nếu được chỉ định chụp PET CT, hãy tuân thủ hướng dẫn và trao đổi kỹ với bác sĩ để đạt kết quả tốt nhất bạn nhé!