Bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách kiểm soát

Bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ có thể tiến triển âm thầm, nhất là ở trẻ thừa cân, ít vận động hoặc có người thân mắc tiểu đường. Nếu được kiểm soát đúng cách, trẻ vẫn có thể học tập, sinh hoạt và phát triển tốt.

Bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ là gì?

Bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ là rối loạn chuyển hóa xảy ra khi cơ thể vẫn tạo ra insulin nhưng sử dụng insulin không hiệu quả. Insulin là hormone giúp đưa glucose từ máu vào tế bào để tạo năng lượng. Khi tế bào “kháng” insulin, glucose tích tụ trong máu và làm đường huyết tăng cao.

Trước đây, tiểu đường loại 2 thường gặp ở người lớn. Tuy nhiên, bệnh hiện có thể xuất hiện ở trẻ em và thanh thiếu niên, đặc biệt khi trẻ thừa cân, béo phì hoặc ít vận động. Bệnh thường diễn tiến chậm, triệu chứng không rầm rộ nên dễ bị bỏ qua trong giai đoạn đầu.

Tiểu đường loại 2 khác với tiểu đường loại 1. Ở tiểu đường loại 1, cơ thể thiếu insulin rõ rệt do hệ miễn dịch tấn công tế bào tụy. Trong khi đó, tiểu đường loại 2 liên quan nhiều đến tình trạng kháng insulin. Việc phân biệt hai loại bệnh rất quan trọng vì hướng điều trị có thể khác nhau.

Nếu không được kiểm soát, đường huyết cao kéo dài có thể ảnh hưởng đến mắt, thận, thần kinh, tim mạch và sức khỏe tổng thể của trẻ. Vì vậy, cha mẹ không nên xem nhẹ khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ.

Dấu hiệu bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ

Dấu hiệu bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ có thể xuất hiện từ từ. Một số trẻ không có biểu hiện rõ và chỉ được phát hiện khi khám sức khỏe hoặc làm xét nghiệm máu.

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ có các biểu hiện sau:

• Khát nước nhiều hơn bình thường.
• Đi tiểu nhiều, có thể tiểu đêm.
• Mệt mỏi, uể oải, giảm tập trung.
• Ăn nhiều nhưng vẫn sụt cân hoặc không tăng trưởng phù hợp.
• Nhìn mờ.
• Vết thương lâu lành.
• Dễ nhiễm trùng da, nhiễm nấm hoặc nhiễm trùng tiết niệu.
• Vùng da cổ, nách hoặc bẹn sẫm màu, dày hơn bình thường.

Các mảng da sẫm màu ở cổ, nách hoặc bẹn có thể liên quan đến tình trạng kháng insulin. Đây là dấu hiệu cha mẹ thường nhầm với “bẩn da” hoặc rám nắng, nhưng nếu đi kèm thừa cân, mệt mỏi, khát nhiều, tiểu nhiều thì trẻ nên được kiểm tra đường huyết.

Một số trẻ có thể than đau đầu, buồn ngủ, học kém tập trung hoặc dễ cáu gắt. Những dấu hiệu này không đặc hiệu, nhưng nếu kéo dài cùng với thay đổi ăn uống, cân nặng hoặc tiểu tiện, cha mẹ không nên chủ quan.

Cần đưa trẻ đi khám sớm nếu trẻ khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nhanh, nôn ói, thở bất thường, li bì hoặc mất nước. Đây có thể là dấu hiệu đường huyết tăng cao cần được đánh giá kịp thời.

Nguyên nhân, yếu tố nguy cơ và mức độ nguy hiểm

Nguyên nhân trực tiếp của bệnh tiểu đường loại 2 là tình trạng kháng insulin. Khi cơ thể trẻ cần nhiều insulin hơn để kiểm soát đường huyết nhưng tuyến tụy không đáp ứng đủ, glucose trong máu sẽ tăng lên.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Thừa cân hoặc béo phì, đặc biệt béo vùng bụng.
• Ít vận động, ngồi nhiều, dùng màn hình quá lâu.
• Ăn nhiều nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, thức ăn nhanh.
• Gia đình có cha, mẹ hoặc anh chị em mắc tiểu đường loại 2.
• Trẻ từng được chẩn đoán tiền tiểu đường.
• Trẻ gái trong giai đoạn dậy thì hoặc có rối loạn nội tiết đi kèm.
• Tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc gan nhiễm mỡ.

Thừa cân là yếu tố nguy cơ quan trọng vì mô mỡ dư thừa có thể làm tế bào kém nhạy với insulin. Bên cạnh đó, ít vận động cũng khiến cơ thể sử dụng glucose kém hiệu quả hơn.

Bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ có nguy hiểm không? Câu trả lời là có thể nguy hiểm nếu không được phát hiện và kiểm soát. Đường huyết cao kéo dài có thể làm tăng nguy cơ biến chứng về mắt, thận, thần kinh, tim mạch và nhiễm trùng.

Ngoài biến chứng thể chất, bệnh còn ảnh hưởng đến tâm lý của trẻ. Trẻ có thể tự ti vì cân nặng, phải thay đổi chế độ ăn hoặc lo lắng khi cần theo dõi đường huyết. Vì vậy, cha mẹ nên hỗ trợ trẻ bằng thái độ đồng hành, không trách móc hay tạo áp lực.

Điều tích cực là bệnh có thể được kiểm soát tốt nếu phát hiện sớm, điều chỉnh lối sống phù hợp và tuân thủ điều trị. Trẻ cần được hướng dẫn theo kế hoạch cá nhân hóa, không nên áp dụng mẹo dân gian hoặc tự mua thuốc hạ đường huyết.

Chẩn đoán, điều trị và cách cha mẹ hỗ trợ trẻ

Để chẩn đoán bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ, bác sĩ sẽ hỏi triệu chứng, tiền sử gia đình, cân nặng, chiều cao, chế độ ăn và mức vận động. Trẻ thường được chỉ định xét nghiệm đường huyết, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose khi cần.

Trong một số trường hợp, trẻ cần làm thêm xét nghiệm để phân biệt tiểu đường loại 1 và loại 2. Điều này rất quan trọng vì nếu trẻ thiếu insulin nặng, việc điều trị chậm trễ có thể gây nguy hiểm.

Điều trị bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ thường gồm thay đổi lối sống, theo dõi đường huyết và dùng thuốc khi cần. Một số trẻ có thể cần insulin trong giai đoạn đầu nếu đường huyết rất cao hoặc có triệu chứng nặng. Việc dùng thuốc phải theo chỉ định, không tự ý tăng giảm liều.

Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ bằng các cách sau:

• Chuẩn bị bữa ăn cân bằng với rau xanh, đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt.
• Giảm nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo và thức ăn nhanh.
• Khuyến khích trẻ vận động mỗi ngày bằng hoạt động phù hợp.
• Giảm thời gian ngồi lâu và dùng thiết bị điện tử.
• Giúp trẻ ngủ đủ, ngủ đúng giờ.
• Theo dõi cân nặng, đường huyết và tái khám đúng hẹn.
• Cùng trẻ thay đổi lối sống thay vì chỉ yêu cầu trẻ tự làm.

Bữa ăn của trẻ không cần kiêng khem cực đoan. Trẻ vẫn cần đủ năng lượng để học tập và phát triển. Điều quan trọng là chọn thực phẩm ít đường tinh luyện, giàu chất xơ, có đủ protein và chia khẩu phần phù hợp.

Vận động cũng là phần quan trọng trong kiểm soát bệnh. Trẻ có thể đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, nhảy dây, chơi bóng hoặc tham gia môn thể thao yêu thích. Hoạt động thể chất giúp cơ thể sử dụng glucose tốt hơn và hỗ trợ kiểm soát cân nặng.

Cha mẹ nên tránh dùng lời nói khiến trẻ mặc cảm như “con béo nên mới bệnh” hoặc “con không được ăn gì nữa”. Thay vào đó, hãy biến thay đổi lối sống thành thói quen chung của cả gia đình. Khi người lớn cùng ăn lành mạnh và vận động, trẻ sẽ dễ duy trì hơn.

Bệnh tiểu đường loại 2 ở trẻ là tình trạng cần được quan tâm vì có thể tiến triển âm thầm và gây biến chứng nếu không kiểm soát. Cha mẹ nên chú ý các dấu hiệu như khát nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi, nhìn mờ, vết thương lâu lành hoặc da sẫm màu vùng cổ, nách.

Việc điều trị cần kết hợp ăn uống lành mạnh, vận động, theo dõi đường huyết và dùng thuốc khi được chỉ định. Không nên tự ý điều trị bằng mẹo truyền miệng hoặc sản phẩm chưa được kiểm chứng.

Nếu trẻ thừa cân, có tiền sử gia đình mắc tiểu đường hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nhi khoa hoặc nội tiết nhi để được xét nghiệm và tư vấn phù hợp.