Rối loạn thần kinh tim là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Rối loạn thần kinh tim không phải là một bệnh lý tổn thương thực thể tại tim mà là một sự sai lệch trong quá trình điều khiển của hệ thần kinh tự chủ đối với hệ tuần hoàn. Hệ thần kinh tự chủ bao gồm hai nhánh đối lập: Hệ giao cảm (giúp tăng nhịp tim và huyết áp khi căng thẳng) và hệ đối giao cảm (giúp làm chậm nhịp tim và hạ huyết áp khi nghỉ ngơi). Ở người khỏe mạnh, hai hệ thống này phối hợp nhịp nhàng để duy trì lưu lượng máu ổn định lên não bất kể tư thế hay trạng thái cảm xúc.

Trong rối loạn thần kinh tim, một tác nhân kích thích nào đó (như đứng lâu, đau đớn hoặc xúc động mạnh) sẽ kích hoạt một phản xạ thần kinh bất thường. Phản xạ này gây ra sự gia tăng đột ngột hoạt động của hệ đối giao cảm (thông qua dây thần kinh phế vị) và làm giảm hoạt động của hệ giao cảm. Kết quả là các mạch máu ở chân giãn ra, nhịp tim chậm lại, dẫn đến tụt huyết áp nghiêm trọng và làm giảm lưu lượng máu cung cấp cho não.

Tình trạng này rất phổ biến, chiếm khoảng 50-66% các trường hợp ngất xỉu không rõ nguyên nhân. Mặc dù đa số các trường hợp được coi là lành tính vì không gây tử vong trực tiếp, nhưng rối loạn thần kinh tim gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống và có nguy cơ dẫn đến chấn thương do té ngã.

Những dấu hiệu và triệu chứng của rối loạn thần kinh tim 

Triệu chứng của rối loạn thần kinh tim thường được chia thành hai giai đoạn: Giai đoạn tiền triệu (trước khi ngất) và giai đoạn xảy ra cơn ngất xỉu.

Dấu hiệu tiền triệu

Các dấu hiệu này thường xuất hiện khi người bệnh đang ở tư thế đứng hoặc ngồi, bao gồm:

• Thay đổi sắc thái da: Da trở nên tái nhợt hoặc xanh xao đột ngột.
• Cảm giác chóng mặt: Chóng mặt, xây xẩm mặt mày, hoặc cảm giác lâng lâng.
• Rối loạn thị giác: Nhìn mờ, xuất hiện các đốm đen.
• Phản ứng cơ thể: Buồn nôn, vã mồ hôi lạnh, cảm giác nóng bừng hoặc lạnh toát một cách đột ngột.
• Thính giác: Có tiếng ù tai hoặc nghe không rõ.
• Tim mạch: Cảm giác tim đập nhanh, đánh trống ngực ngay trước khi nhịp tim chậm lại.

Dấu hiệu trong và sau cơn ngất

• Mất ý thức tạm thời: Người bệnh ngã xuống và mất nhận thức trong khoảng từ vài giây đến một hoặc hai phút.
• Biểu hiện bên ngoài: Người xung quanh có thể quan sát thấy người bệnh có các cử động co giật nhẹ, đồng tử giãn, hoặc mạch đập rất yếu và chậm.
• Sau khi tỉnh dậy: Người bệnh thường hồi phục ý thức nhanh chóng (dưới một phút) nhưng có thể cảm thấy cực kỳ mệt mỏi, kiệt sức hoặc lú lẫn trong một khoảng thời gian ngắn.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh rối loạn thần kinh tim

Mặc dù bản thân phản xạ thần kinh tim không gây tổn thương thực thể cho tim hay não, nhưng nó có thể dẫn đến các biến chứng gián tiếp nguy hiểm:

• Chấn thương do té ngã: Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất. Việc mất ý thức đột ngột khi đang đứng hoặc di chuyển có thể gây chấn thương sọ não, gãy xương, hoặc bầm tím, đặc biệt nếu ngã trên bề mặt cứng.
• Tai nạn giao thông: Nếu cơn ngất xảy ra khi đang lái xe hoặc vận hành máy móc, hậu quả có thể đe dọa tính mạng người bệnh và những người xung quanh.
• Ảnh hưởng tâm lý: Người bệnh thường xuyên lo lắng, sợ hãi việc bị ngất xỉu nơi công cộng, dẫn đến việc tự cô lập, hạn chế các hoạt động xã hội hoặc công việc.
• Tổn thương não tái phát: Các đợt ngất xỉu gây té ngã thường xuyên có thể dẫn đến tình trạng chấn động não nhẹ mãn tính, ảnh hưởng đến chức năng của thân não và làm trầm trọng thêm các đợt ngất sau này.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh nếu gặp các tình trạng sau:

• Bị ngất xỉu lần đầu tiên mà không rõ nguyên nhân.
• Cơn ngất xảy ra thường xuyên hơn hoặc mức độ nghiêm trọng của các tiền triệu tăng dần.
• Ngất xỉu đi kèm với đau ngực, khó thở dữ dội, hoặc đau đầu dữ dội.
• Bị chấn thương vùng đầu hoặc gãy xương do ngã trong cơn ngất.
• Có tiền sử gia đình bị đột tử hoặc mắc các bệnh lý tim mạch di truyền.
• Cơn ngất xảy ra trong khi đang tập thể dục hoặc vận động mạnh.

Nguyên nhân gốc rễ của rối loạn thần kinh tim là sự trục trặc trong quá trình truyền tín hiệu giữa tim và não. Bình thường, khi đứng lên, máu sẽ dồn xuống chân do tác động của trọng lực. Hệ giao cảm sẽ phản ứng bằng cách co mạch máu và tăng nhịp tim để duy trì huyết áp. Tuy nhiên, ở người bị rối loạn thần kinh tim, quá trình này diễn ra sai lệch như sau:

• Sự kích thích các thụ thể ở thành tim: Khi máu dồn xuống chân, các buồng tim trở nên trống rỗng và co bóp mạnh hơn để bù trừ. Sự co bóp mạnh trong một buồng tim thiếu máu sẽ kích thích các thụ thể cơ học nằm ở thành tim.
• Phản xạ Bezold-Jarisch: Khi các thụ thể bị kích thích, chúng gửi tín hiệu giả về não bộ rằng huyết áp đang quá cao. Não phản ứng bằng cách kích hoạt hệ đối giao cảm cực mạnh, làm chậm nhịp tim và giãn toàn bộ mạch máu ngoại vi, dẫn đến tụt huyết áp và ngất.

Các tác nhân kích phát thường gặp:

• Tư thế: Đứng quá lâu trong một không gian hẹp hoặc đứng dậy đột ngột.
• Cảm xúc: Xúc động quá mức, hoảng loạn, sợ hãi.
• Yếu tố môi trường: Môi trường quá nóng, ngột ngạt hoặc thiếu oxy.
• Tình trạng sức khỏe: Mất nước, đói, thiếu ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài.
• Các kích thích vật lý: Đau đớn dữ dội, ho mạnh, rặn khi đi vệ sinh, hoặc mặc cổ áo quá chặt gây áp lực lên xoang cảnh ở cổ.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh rối loạn thần kinh tim?

Bệnh có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng các nhóm đối tượng sau có nguy cơ cao hơn:

• Người trẻ tuổi: Trẻ em và thanh thiếu niên thường dễ bị ngất do phản xạ thần kinh hơn do hệ thần kinh tự chủ đang trong quá trình hoàn thiện.
• Phụ nữ: Các nghiên cứu cho thấy phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nam giới một chút (khoảng 3.5% so với 3%).
• Người cao tuổi: Đặc biệt là người trên 70 tuổi do sự suy giảm độ nhạy của các thụ thể áp lực và việc sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc.
• Người có tiền sử gia đình: Nếu cha mẹ hoặc anh chị em từng bị rối loạn thần kinh tim, nguy cơ di truyền các đặc điểm nhạy cảm của hệ thần kinh là rất lớn.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh rối loạn thần kinh tim

Các yếu tố sau đây làm cho hệ thần kinh tự chủ trở nên kém ổn định và dễ bị kích phát:

• Lối sống: Thường xuyên bỏ bữa, uống ít nước, hoặc tiêu thụ quá nhiều các chất kích thích như caffeine và rượu bia.
• Căng thẳng tâm lý: Những người mắc hội chứng lo âu, rối loạn hoảng sợ hoặc trầm cảm có ngưỡng kích hoạt phản xạ thần kinh thấp hơn người bình thường.
• Bệnh lý mãn tính: Tiểu đường (gây tổn thương dây thần kinh tự chủ), bệnh Parkinson, hoặc suy tĩnh mạch chi dưới.
• Sử dụng thuốc: Một số loại thuốc điều trị huyết áp, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chống trầm cảm có thể làm thay đổi phản ứng của mạch máu và tim đối với các tư thế thay đổi.
• Tình trạng thể chất: Mệt mỏi mãn tính, thiếu máu hoặc vừa trải qua một đợt ốm kéo dài khiến cơ thể bị suy nhược.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán rối loạn thần kinh tim

Mục tiêu chính của chẩn đoán là loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm từ tim và xác định phản xạ thần kinh bất thường.

• Hỏi bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ tìm hiểu kỹ về hoàn cảnh xảy ra cơn ngất, các triệu chứng tiền triệu và đo huyết áp ở các tư thế nằm, ngồi, đứng.
• Điện tâm đồ: Xét nghiệm cơ bản để kiểm tra nhịp tim và các dấu hiệu bất thường về điện học.
• Siêu âm tim: Để loại trừ các bệnh lý về cấu trúc tim hoặc van tim.
• Nghiệm pháp bàn nghiêng: Đây là "tiêu chuẩn vàng" để chẩn đoán rối loạn thần kinh tim. Người bệnh nằm trên một chiếc bàn chuyên biệt, sau đó bàn sẽ được nghiêng lên một góc khoảng 60 - 70 độ trong 30 - 45 phút. Bác sĩ sẽ theo dõi huyết áp và nhịp tim liên tục để xem liệu tư thế này có kích phát phản ứng tụt huyết áp và ngất hay không.

Phương pháp điều trị rối loạn thần kinh tim hiệu quả

Phần lớn các trường hợp rối loạn thần kinh tim có thể được kiểm soát tốt thông qua thay đổi lối sống mà không cần dùng thuốc lâu dài.

Các biện pháp không dùng thuốc:

• Khi cảm thấy chóng mặt, người bệnh nên thực hiện các động tác như bắt chéo chân, gồng cơ đùi hoặc nắm chặt tay để giúp đẩy máu từ chân về tim, ngăn chặn tụt huyết áp.
• Tăng lượng nước uống (khoảng 2-3 lít/ngày) và lượng muối trong chế độ ăn để tăng thể tích máu lưu thông, giúp duy trì huyết áp ổn định.
• Thực hiện các bài tập đứng dựa lưng vào tường trong khoảng thời gian tăng dần mỗi ngày để rèn luyện hệ thần kinh tự chủ thích nghi với tư thế đứng.

Điều trị nội khoa (Khi các biện pháp trên không hiệu quả):

• Midodrine: Một loại thuốc làm co mạch máu, giúp tăng huyết áp và ngăn ngừa ứ đọng máu ở chân.
• Fludrocortisone: Giúp thận giữ lại natri và nước, từ đó tăng thể tích máu.
• Thuốc ức chế tái hấp thu Serotonin có chọn lọc: Đôi khi được sử dụng vì chúng có thể làm thay đổi phản xạ của não bộ đối với các tín hiệu từ tim.
• Thuốc chẹn Beta: Từng được sử dụng rộng rãi nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy hiệu quả không đồng nhất và có thể làm nhịp tim chậm hơn ở một số bệnh nhân.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của rối loạn thần kinh tim

Chế độ sinh hoạt:

• Tránh đứng quá lâu: Nếu bắt buộc phải đứng, hãy thường xuyên cử động chân, nhón gót hoặc thay đổi trọng tâm giữa hai chân.
• Thay đổi tư thế chậm rãi: Khi thức dậy, hãy ngồi dậy từ từ, để chân treo trên mép giường một vài phút trước khi đứng hẳn dậy.
• Nhận biết triệu chứng sớm: Ngay khi thấy chóng mặt hoặc nhìn mờ, hãy nằm xuống và gác chân cao. Nếu không thể nằm, hãy ngồi xuống và gập người, đặt đầu giữa hai đầu gối.
• Duy trì vận động: Tập các bài tập thể dục nhẹ nhàng (như đi bộ, bơi lội) để tăng cường sức bền của mạch máu và cơ bắp chân.

Chế độ dinh dưỡng:

• Uống đủ nước: Luôn mang theo nước bên mình, đặc biệt khi trời nóng hoặc khi tập thể dục.
• Chia nhỏ bữa ăn: Tránh ăn quá no trong một bữa vì máu sẽ tập trung vào hệ tiêu hóa, làm tăng nguy cơ thiếu máu lên não.
• Hạn chế chất kích thích: Giảm tối đa rượu bia vì chúng gây giãn mạch và mất nước, làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn.

Phương pháp phòng ngừa rối loạn thần kinh tim hiệu quả

Mặc dù không thể phòng ngừa hoàn toàn do yếu tố di truyền, bạn có thể giảm thiểu tần suất các đợt phát bệnh bằng cách:

• Quản lý stress: Áp dụng các kỹ thuật thư giãn như thiền, yoga hoặc tập hít thở sâu để ổn định hệ thần kinh tự chủ.
• Trang phục phù hợp: Tránh mặc quần áo bó sát vùng cổ hoặc vùng bụng quá mức.
• Khám sức khỏe định kỳ: Tầm soát các bệnh lý như tiểu đường hoặc bệnh tuyến giáp vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thần kinh tự chủ.