Hội chứng vành cấp là gì? Những điều cần biết về hội chứng vành cấp

Hội chứng vành cấp chỉ một nhóm hội chứng lâm sàng xảy ra do giảm tưới máu cơ tim cấp tính, xảy ra do sự nứt hoặc vỡ mảng xơ vữa động mạch vành, dẫn đến hoạt hóa tiểu cầu, hình thành huyết khối và gây hẹp hoặc tắc lòng động mạch vành. Tình trạng này làm mất cân bằng giữa nhu cầu và khả năng cung cấp oxy cho cơ tim, gây thiếu máu cơ tim cấp, có hoặc không kèm hoại tử cơ tim.

Hội chứng vành cấp vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do bệnh lý tim mạch. Mặc dù trong những năm gần đây, tỷ lệ tử vong đã giảm nhờ sự cải thiện về y tế, tuy nhiên số ca mắc vẫn ở mức cao do sự gia tăng tuổi thọ và các yếu tố nguy cơ tim mạch. Bệnh thường gặp ở người trung niên và cao tuổi, nam giới mắc sớm hơn nữ giới, tuy nhiên nguy cơ ở phụ nữ tăng rõ sau thời kỳ mãn kinh.

Hội chứng vành cấp bao gồm đau thắt ngực không ổn định, nhồi máu cơ tim không ST chênh lên (NSTEMI) và nhồi máu cơ tim có ST chênh lên (STEMI), là các tình trạng cấp cứu tim mạch cần được chẩn đoán và tái tưới máu kịp thời để giảm tỷ lệ tử vong và biến chứng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng vành cấp

Hội chứng vành cấp thường khởi phát đột ngột với biểu hiện thiếu máu cơ tim cấp. Triệu chứng lâm sàng có thể khác nhau tùy mức độ tắc nghẽn động mạch vành, phạm vi tổn thương cơ tim và đặc điểm của từng người bệnh.

• Đau ngực: Triệu chứng điển hình, thường là cảm giác đè nặng, bóp nghẹt hoặc nóng rát sau xương ức, kéo dài trên 20 phút và ít đáp ứng với nghỉ ngơi hoặc nitroglycerin.
• Đau lan: Cơn đau có thể lan lên cổ, hàm dưới, vai, cánh tay trái hoặc cả hai tay, đôi khi lan ra lưng hoặc vùng thượng vị.
• Khó thở: Xuất hiện do suy giảm chức năng tim hoặc thiếu máu cơ tim, có thể xảy ra cùng với đau ngực hoặc là triệu chứng nổi bật.
• Vã mồ hôi lạnh: Thường kèm da lạnh, tái nhợt do hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm.
• Buồn nôn và nôn: Gặp khá thường xuyên, đặc biệt trong nhồi máu cơ tim thành dưới.
• Chóng mặt hoặc ngất: Có thể liên quan đến hạ huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc giảm tưới máu não.
• Đánh trống ngực: Xuất hiện khi có rối loạn nhịp tim do thiếu máu cơ tim.
• Mệt mỏi, suy nhược: Người bệnh cảm thấy kiệt sức hoặc giảm khả năng gắng sức, đặc biệt ở người cao tuổi.
• Biểu hiện không điển hình: Một số trường hợp chỉ có khó thở, đau thượng vị, đầy bụng, khó tiêu hoặc không có đau ngực, thường gặp ở người cao tuổi, phụ nữ và người mắc đái tháo đường.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng vành cấp

Hội chứng vành cấp có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng do thiếu máu và hoại tử cơ tim. Nguy cơ biến chứng phụ thuộc vào mức độ tổn thương cơ tim, thời gian tái tưới máu và tình trạng bệnh nền của người bệnh.

• Suy tim và sốc tim: Tổn thương cơ tim làm giảm chức năng co bóp, dẫn đến suy tim cấp, phù phổi cấp hoặc sốc tim do giảm nghiêm trọng cung lượng tim.
• Rối loạn nhịp tim và ngừng tim: Bao gồm nhịp nhanh thất, rung thất, rung nhĩ, block nhĩ thất hoặc các rối loạn nhịp khác, có thể gây ngừng tim và đột tử.
• Biến chứng cơ học của tim: Gồm vỡ thành tự do thất, thủng vách liên thất hoặc đứt cơ nhú gây hở van hai lá cấp, thường gặp sau nhồi máu cơ tim diện rộng.
• Huyết khối và thuyên tắc mạch: Huyết khối hình thành trong thất trái có thể gây đột quỵ não hoặc tắc mạch ngoại biên.
• Viêm màng ngoài tim: Có thể xuất hiện trong giai đoạn sớm hoặc muộn sau nhồi máu cơ tim do phản ứng viêm.
• Thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu cơ tim tái phát: Xảy ra khi tình trạng tắc nghẽn động mạch vành kéo dài hoặc tái hình thành huyết khối.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hội chứng vành cấp là tình trạng cấp cứu tim mạch, cần được chẩn đoán và điều trị càng sớm càng tốt để giảm nguy cơ tổn thương cơ tim, suy tim và tử vong. Người bệnh nên đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện cơn đau ngực kéo dài trên 20 phút, cảm giác đè nặng sau xương ức, đau lan lên vai, cánh tay, cổ hoặc hàm, đặc biệt khi kèm khó thở, vã mồ hôi lạnh, buồn nôn, chóng mặt hoặc ngất. Những người có yếu tố nguy cơ tim mạch như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu hoặc hút thuốc lá càng cần được đánh giá khẩn cấp khi có các triệu chứng nghi ngờ.

Hội chứng vành cấp xảy ra khi lưu lượng máu đến cơ tim bị giảm đột ngột, làm cơ tim thiếu oxy cấp tính. Các nguyên nhân gây nên hội chứng vành cấp bao gồm:

• Xơ vữa động mạch vành kèm hình thành huyết khối: Là nguyên nhân phổ biến nhất. Mảng xơ vữa bị nứt vỡ hoặc bào mòn tạo điều kiện hình thành huyết khối, gây hẹp hoặc tắc hoàn toàn động mạch vành.
• Co thắt động mạch vành: Co thắt kéo dài làm giảm lưu lượng máu đến cơ tim, có thể xảy ra trên động mạch vành bình thường hoặc đã có xơ vữa.
• Thuyên tắc động mạch vành: Huyết khối hoặc vật liệu từ nơi khác trong hệ tuần hoàn di chuyển đến động mạch vành, gây tắc mạch cấp.
• Bóc tách động mạch vành tự phát: Thành động mạch vành bị tách lớp, làm hẹp hoặc tắc lòng mạch và gây thiếu máu cơ tim.
• Mất cân bằng giữa cung và cầu oxy cơ tim: Gặp trong các tình trạng như thiếu máu nặng, sốc, hạ huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc suy hô hấp, làm cơ tim không được cung cấp đủ oxy.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng vành cấp?

Hội chứng vành cấp có thể xảy ra ở mọi đối tượng nhưng thường gặp hơn ở những người có nguy cơ mắc bệnh động mạch vành hoặc đã có tổn thương tim mạch từ trước.

• Người lớn tuổi: Nguy cơ tăng theo tuổi do quá trình xơ vữa động mạch tiến triển.
• Nam giới và phụ nữ sau mãn kinh: Đây là nhóm có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn do thay đổi nội tiết và các yếu tố tim mạch.
• Người có bệnh tim mạch hoặc xơ vữa động mạch: Bao gồm bệnh động mạch vành, bệnh động mạch ngoại biên hoặc tiền sử đột quỵ do xơ vữa.
• Người mắc bệnh mạn tính: Đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc bệnh thận mạn làm tăng nguy cơ tổn thương mạch vành.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng vành cấp

Nhiều yếu tố có thể thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch hoặc làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối, từ đó dẫn đến hội chứng vành cấp:

• Hút thuốc lá: Làm tổn thương nội mạc mạch máu, tăng hình thành mảng xơ vữa và huyết khối.
• Tăng huyết áp: Gây tổn thương thành động mạch và thúc đẩy xơ vữa tiến triển.
• Rối loạn lipid máu: Cholesterol LDL tăng và HDL giảm làm tăng tích tụ mảng xơ vữa.
• Đái tháo đường: Đẩy nhanh quá trình xơ vữa và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch.
• Thừa cân, béo phì và ít vận động: Làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý chuyển hóa liên quan đến tim mạch.
• Chế độ ăn không lành mạnh: Ăn nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, muối và đường làm tăng nguy cơ bệnh động mạch vành.
• Căng thẳng kéo dài và lạm dụng rượu bia, chất kích thích: Có thể làm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và khởi phát biến cố mạch vành.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng vành cấp

Chẩn đoán hội chứng vành cấp cần kết hợp chặt chẽ giữa đánh giá lâm sàng và các phương pháp cận lâm sàng. Khai thác triệu chứng, khám thực thể giúp định hướng chẩn đoán ban đầu, trong khi các xét nghiệm và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh có vai trò xác định mức độ tổn thương cơ tim, phát hiện tắc nghẽn động mạch vành, phân tầng nguy cơ và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

• Điện tâm đồ (ECG): Là xét nghiệm thực hiện ngay khi nghi ngờ hội chứng vành cấp, giúp phát hiện ST chênh lên, ST chênh xuống, sóng T bất thường hoặc các rối loạn nhịp tim.
• Xét nghiệm dấu ấn sinh học cơ tim: Định lượng troponin tim (cTnI hoặc cTnT) là tiêu chuẩn quan trọng để xác định tổn thương cơ tim. Có thể kết hợp CK-MB trong một số trường hợp.
• Siêu âm tim: Đánh giá chức năng co bóp thất trái, phát hiện vùng giảm vận động cơ tim và các biến chứng như suy tim, hở van hai lá hoặc thủng vách liên thất.
• Chụp động mạch vành: Là tiêu chuẩn vàng để xác định vị trí và mức độ hẹp hoặc tắc động mạch vành, đồng thời cho phép can thiệp tái thông mạch khi cần.

Phương pháp điều trị hội chứng vành cấp

Điều trị hội chứng vành cấp cần được tiến hành khẩn cấp nhằm khôi phục tưới máu cơ tim, hạn chế vùng cơ tim tổn thương, phòng ngừa huyết khối tái phát và giảm nguy cơ tử vong. Phác đồ cụ thể phụ thuộc vào loại hội chứng vành cấp, thời điểm khởi phát, mức độ tắc mạch và tình trạng của người bệnh.

• Điều trị chống huyết khối: Phối hợp thuốc kháng kết tập tiểu cầu và thuốc chống đông để hạn chế hình thành, phát triển hoặc tái phát huyết khối động mạch vành.
• Tái thông động mạch vành: Can thiệp động mạch vành qua da là phương pháp ưu tiên khi có chỉ định. Thuốc tiêu sợi huyết được cân nhắc ở STEMI khi không thể can thiệp kịp thời và người bệnh không có chống chỉ định.
• Phẫu thuật bắc cầu động mạch vành: Áp dụng trong một số trường hợp tổn thương nhiều nhánh, vị trí phức tạp hoặc không phù hợp với can thiệp qua da.
• Điều trị giảm thiếu máu cơ tim và hỗ trợ: Có thể sử dụng nitrate, thuốc chẹn beta và thở oxy khi giảm oxy máu, tùy tình trạng huyết động và chống chỉ định.
• Điều trị dự phòng thứ phát: Statin cường độ cao cùng các thuốc bảo vệ tim phù hợp giúp giảm nguy cơ tái phát và cải thiện tiên lượng lâu dài.
• Xử trí biến chứng: Suy tim, sốc tim, rối loạn nhịp hoặc biến chứng cơ học cần được điều trị kịp thời.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến của hội chứng vành cấp

Chế độ sinh hoạt

• Tuân thủ điều trị: Dùng thuốc đúng chỉ định, tái khám định kỳ và theo dõi các yếu tố nguy cơ tim mạch.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng.
• Vận động phù hợp: Tập luyện đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ, tránh gắng sức quá mức trong giai đoạn hồi phục.
• Kiểm soát cân nặng và bệnh nền: Duy trì cân nặng hợp lý, kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và rối loạn lipid máu.

Chế độ dinh dưỡng

• Ưu tiên thực phẩm tốt cho tim: Tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại đậu.
• Hạn chế chất béo không lành mạnh: Giảm mỡ động vật, thực phẩm chiên rán, thịt chế biến sẵn và chất béo chuyển hóa.
• Giảm muối và đường: Hạn chế thực phẩm nhiều muối, đồ uống có đường và bánh kẹo.
• Ăn uống điều độ: Kiểm soát khẩu phần, tránh ăn quá no và duy trì cân bằng năng lượng.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng vành cấp

Phòng ngừa hội chứng vành cấp chủ yếu tập trung vào kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch và duy trì lối sống lành mạnh. Việc can thiệp sớm giúp làm chậm quá trình xơ vữa động mạch, giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim và hạn chế các biến cố tim mạch nghiêm trọng.

• Kiểm soát các bệnh lý nền: Điều trị tốt tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và các bệnh tim mạch.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, tập thể dục đều đặn, duy trì cân nặng hợp lý và ngủ đủ giấc.
• Xây dựng chế độ ăn tốt cho tim: Tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế muối, đường, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Theo dõi huyết áp, đường huyết, mỡ máu và đánh giá nguy cơ tim mạch để phát hiện, điều trị sớm.
• Tuân thủ điều trị ở người nguy cơ cao: Dùng thuốc theo chỉ định và tái khám đúng hẹn để giảm nguy cơ xảy ra hội chứng vành cấp.