Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (Postural Orthostatic Tachycardia Syndrome - POTS), còn gọi là hội chứng POTS. Tình trạng này xảy ra khi hệ thần kinh thực vật không thể điều hòa sự co mạch và lưu lượng máu một cách nhịp nhàng khi cơ thể thay đổi tư thế theo trọng lực, dẫn đến phản ứng bù trừ quá mức của tim bằng cách đập nhanh liên tục.

Hội chứng được xác định khi nhịp tim tăng thêm từ 30 nhịp/phút trở lên (hoặc nhịp tim vượt quá 120 nhịp/phút) trong vòng 10 phút đầu tiên sau khi đứng dậy từ tư thế nằm, mà không kèm theo tình trạng tụt huyết áp tư thế đứng rõ rệt. Ở trẻ em và thanh thiếu niên (từ 12 - 19 tuổi), mức tăng tiêu chuẩn đòi hỏi là từ 40 nhịp/phút trở lên.

Mặc dù không phải là một bệnh lý tổn thương cấu trúc tim nguy hiểm đến tính mạng ngay lập tức, hội chứng gây ra hàng loạt triệu chứng mệt mỏi mãn tính, giảm khả năng gắng sức và ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt hàng ngày. Việc tiếp cận điều trị đa chuyên khoa phối hợp giữa tim mạch, thần kinh và phục hồi chức năng đóng vai trò then chốt trong quản lý bệnh.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Các triệu chứng thường bộc phát hoặc trở nên nghiêm trọng hơn khi người bệnh đứng lâu, vận động hoặc ở trong môi trường nóng nực, bao gồm:

• Nhịp tim nhanh và đánh trống ngực: Cảm giác tim đập dồn dập, hồi hộp hoặc đập lệch nhịp ngay sau khi đứng dậy.
• Choáng váng và hoa mắt: Cảm giác xây xẩm mặt mày, mờ mắt, chao đảo như sắp ngất khi thay đổi tư thế.
• Ngất hoặc suýt ngất: Mất ý thức tạm thời do lưu lượng máu lên não bị sụt giảm đột ngột.
• Mệt mỏi mãn tính và kiệt sức: Cảm giác kiệt sức kéo dài, ngay cả khi làm các công việc nhẹ nhàng hoặc sau khi ngủ dậy.
• Sương mù não: Khó tập trung, suy giảm trí nhớ ngắn hạn và giảm khả năng xử lý thông tin.
• Triệu chứng ngoại biên: Hai bàn chân và cẳng chân bị sưng nhẹ, chuyển màu đỏ sẫm hoặc tím tái (do máu dồn đọng ở chân), bàn tay, bàn chân lạnh.
• Rối loạn tiêu hóa và đau đầu: Buồn nôn, đau bụng co thắt, chướng bụng, đau đầu, hoa mắt.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Nếu không được quản lý và can thiệp đúng cách, hội chứng có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng tiêu cực tới sức khỏe như: Chấn thương do ngã ngất, suy giảm thể lực nghiêm trọng do giảm vận động kéo dài, rối loạn lo âu và trầm cảm thứ phát, cô lập xã hội và giảm khả năng học tập cũng như lao động.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần đến gặp bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh khi xuất hiện tình trạng nhịp tim đập nhanh, hồi hộp kéo dài mỗi khi đứng dậy kèm choáng váng, hoa mắt. Cần đưa đi cấp cứu ngay nếu người bệnh bị ngất xỉu đột ngột, đau tức ngực dữ dội hoặc khó thở nghiêm trọng.

Tình trạng này xuất phát từ sự rối loạn điều hòa thần kinh - mạch máu phức tạp với các cơ chế chính bao gồm:

• Rối loạn thần kinh tự chủ: Tổn thương các sợi thần kinh nhỏ chi phối sự co mạch ở hai chân và vùng bụng, làm máu bị dồn đọng xuống chân khi đứng, buộc tim phải đập nhanh hơn để đẩy máu lên não.
• Tăng hoạt động hệ giao cảm: Hệ thần kinh giao cảm phản ứng quá mức làm nồng độ Norepinephrine trong máu tăng rất cao khi đứng, gây ra nhịp tim nhanh và tăng huyết áp nhẹ.
• Giảm thể tích tuần hoàn: Nồng độ thể tích máu và huyết tương thấp hơn bình thường, làm giảm lượng máu trở về tim.
• Khởi phát sau nhiễm trùng: Xuất hiện sau các đợt nhiễm virus cấp tính (như cúm, vi-rút Epstein-Barr, hoặc sau nhiễm COVID-19).
• Phản ứng tự miễn: Hệ miễn dịch sản xuất các tự kháng thể tấn công thụ thể adrenergic hoặc muscarinic của hệ thần kinh tự chủ.

Những ai có nguy cơ mắc phải hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng?

Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng ước tính ảnh hưởng đến khoảng 1 đến 3 triệu người tại Mỹ và phân bố rộng rãi trên toàn thế giới. Bệnh gặp phổ biến nhất ở phụ nữ trẻ trong độ tuổi từ 15 đến 50 tuổi (tỷ lệ nữ:nam là khoảng 4:1 đến 5:1). Bệnh cũng thường được ghi nhận nhiều hơn ở thanh thiếu niên sau các đợt phát triển chiều cao nhanh hoặc sau đợt nhiễm virus cấp tính.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh như:

• Có tiền sử nhiễm virus hoặc nhiễm trùng cấp.
• Mắc hội chứng Tăng động khớp (Ehlers-Danlos syndrome - EDS).
• Mắc các bệnh lý tự miễn.
• Giai đoạn sau phẫu thuật, chấn thương hoặc nằm lâu.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Bác sĩ chẩn đoán dựa trên việc khai thác chi tiết bệnh sử, loại trừ các nguyên nhân gây nhịp tim nhanh khác (như cường giáp, thiếu máu, mất nước) và thăm khám lâm sàng.

Các xét nghiệm cận lâm sàng và quy trình chuyên sâu được chỉ định để xác định chẩn đoán bao gồm:

• Nghiệm pháp bàn nghiêng (Tilt Table Test): Bệnh nhân được cố định trên bàn chuyên dụng và nâng từ tư thế nằm ngang lên góc 60 - 70 độ để theo dõi liên tục sự biến động của nhịp tim và huyết áp trong vòng 30 - 45 phút.
• Nghiệm pháp đứng chủ động (Active Stand Test): Đo nhịp tim và huyết áp ở tư thế nằm nghỉ 5 phút, sau đó đo liên tục ở các mốc 1, 3, 5, 10 phút sau khi đứng dậy.
• Điện tâm đồ (ECG) và Holter điện tâm đồ 24 giờ: Loại trừ các rối loạn nhịp tim thực thể hoặc hội chứng tiền kích thích.
• Siêu âm tim: Đánh giá cấu trúc và chức năng co bóp của cơ tim.
• Xét nghiệm máu tổng quát: Định lượng hormone tuyến giáp (TSH, fT4), công thức máu, điện giải đồ.

Điều trị hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Nội khoa

Điều trị nội khoa nhằm mục đích kiểm soát nhịp tim, tăng thể tích tuần hoàn và cải thiện co mạch:

• Thuốc làm chậm nhịp tim: Sử dụng Thuốc chẹn beta liều thấp (Propranolol, Metoprolol) hoặc Ivabradine để giảm tần số tim mà không ảnh hưởng nhiều đến huyết áp.
• Thuốc tăng thể tích tuần hoàn: Fludrocortisone (corticoid giữ muối nước) giúp tăng thể tích huyết tương trong lòng mạch.
• Thuốc co mạch: Midodrine (chất cường alpha-1) giúp tăng sức cản mạch máu ngoại biên, giảm dồn đọng máu ở hai chân.
• Thuốc điều hòa thần kinh giao cảm: Pyridostigmine (chất ức chế cholinesterase) giúp cải thiện truyền dẫn thần kinh thực vật.
• Truyền dịch tĩnh mạch cấp tính: Chỉ định dung dịch nước muối sinh lý trong các đợt bùng phát triệu chứng nặng hoặc mất nước cấp.

Ngoại khoa

Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng không có chỉ định phẫu thuật hay can thiệp ngoại khoa. Phụ thuộc vào việc điều trị rối loạn chức năng thần kinh tự chủ, các can thiệp xâm lấn như đốt điện sinh lý cơ tim bị chống chỉ định vì có thể làm tình trạng bệnh trở nên tồi tệ hơn.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Chế độ sinh hoạt

Bạn cần thay đổi các thói quen sinh hoạt để hạn chế diễn tiến bệnh bao gồm:

• Thay đổi tư thế từ từ: Chuyển từ tư thế nằm sang ngồi vài phút, vận động cổ chân trước khi đứng hẳn dậy.
• Mang vớ nén y khoa: Sử dụng vớ áp lực cao (20 - 30 mmHg) kéo dài đến ngang đùi hoặc thắt lưng để hỗ trợ đẩy máu từ hai chân trở về tim.
• Tập luyện phục hồi thể lực theo phác đồ: Bắt đầu bằng các bài tập ở tư thế nằm hoặc ngồi (như đạp xe nằm ngửa, bơi lội, chèo thuyền) và tăng dần cường độ để tránh kích ứng hệ giao cảm.
• Kê cao đầu giường: Kê cao đầu giường khoảng 10 - 15 cm giúp cơ thể quen dần với áp lực trọng lực trong khi ngủ.
• Tránh môi trường nóng bức: Hạn chế tắm nước quá nóng, xông hơi hoặc hoạt động ngoài trời nắng gắt vì nhiệt độ cao gây giãn mạch.

Chế độ dinh dưỡng

Người bệnh cần tăng lượng nước uống lên 2,5 - 3 lít mỗi ngày và tăng lượng muối ăn trong khẩu phần lên 6 - 10 gram mỗi ngày (theo đúng chỉ định của bác sĩ) để mở rộng thể tích lòng mạch. 

Phòng ngừa hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng

Hiện không có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu hoàn toàn do bệnh liên quan đến cơ chế tự miễn và rối loạn thần kinh tự chủ bẩm sinh.

Các phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu tập trung vào giảm thiểu nguy cơ tái phát đợt bùng phát triệu chứng:

• Duy trì đủ nước và điện giải hàng ngày.
• Phục hồi thể lực sớm sau nhiễm trùng, tránh nằm bất động quá lâu sau các đợt nhiễm virus.
• Tiêm vắc xin phòng virus cúm (Influenza vaccine) và phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae), giúp ngừa các đợt nhiễm trùng đường hô hấp, tác nhân hàng đầu kích hoạt bùng phát hội chứng.

Hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS) là tình trạng rối loạn thần kinh tự chủ gây đáp ứng nhịp tim tăng cao khi đứng. Việc chẩn đoán đúng bằng nghiệm pháp bàn nghiêng và kiên trì áp dụng các liệu pháp thay đổi lối sống (tăng nước, tăng muối, tập luyện tư thế nằm và dùng vớ nén) kết hợp với thuốc điều trị sẽ giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng hiệu quả.