Đau thần kinh tọa là gì? Nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị

Đau thần kinh tọa (hay còn gọi là đau dây thần kinh hông to) là thuật ngữ y khoa dùng để mô tả cơn đau tỏa ra dọc theo đường đi của dây thần kinh tọa. Về mặt giải phẫu, dây thần kinh tọa là dây thần kinh dài nhất và lớn nhất trong cơ thể con người. 

Bản chất của đau thần kinh tọa không phải là một bệnh lý riêng biệt mà là một triệu chứng của một vấn đề y khoa tiềm ẩn khác gây kích thích hoặc chèn ép dây thần kinh này. Mức độ đau có thể dao động từ cảm giác khó chịu nhẹ đến đau dữ dội khiến người bệnh không thể di chuyển hoặc thay đổi tư thế.

Những dấu hiệu và triệu chứng của đau thần kinh tọa 

Triệu chứng điển hình nhất của bệnh là cơn đau lan tỏa từ vùng thắt lưng dưới qua mông và xuống mặt sau của một bên chân. Tùy thuộc vào vị trí rễ thần kinh bị tổn thương mà hướng lan của cơn đau sẽ có sự khác biệt cụ thể:

• Nếu tổn thương rễ L4: Cơn đau lan từ thắt lưng xuống mông, ra mặt ngoài đùi, mặt trước gối và xuống mặt trong cẳng chân.
• Nếu tổn thương rễ L5: Đau lan từ thắt lưng xuống mông, mặt ngoài đùi, mặt ngoài cẳng chân và đi đến mu bàn chân hoặc ngón chân cái.
• Nếu tổn thương rễ S1: Đau lan từ thắt lưng xuống mông, mặt sau đùi, mặt sau cẳng chân (bắp chân) và đi đến gót chân hoặc ngón chân út.

Biến chứng có thể gặp khi bị đau thần kinh tọa 

Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, sự chèn ép thần kinh kéo dài có thể dẫn đến những tổn thương không hồi phục như:

• Mất cảm giác vĩnh viễn: Chân bị tê bì mất cảm giác hoàn toàn khiến người bệnh dễ bị chấn thương, bỏng hoặc loét mà không hay biết.
• Teo cơ và yếu liệt: Sự thiếu hụt tín hiệu thần kinh nuôi dưỡng cơ bắp dẫn đến teo cơ mông, teo cơ đùi hoặc cẳng chân, làm mất khả năng đi lại bình thường (bàn chân rủ).
• Hội chứng chùm đuôi ngựa (Cauda Equina Syndrome): Đây là biến chứng nguy hiểm nhất, xảy ra khi chùm rễ thần kinh đuôi ngựa bị chèn ép nặng nề. Tình trạng này gây mất kiểm soát đại tiểu tiện, tê vùng tầng sinh môn (vùng yên ngựa) và yếu liệt hai chi dưới.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Đau thần kinh tọa nhẹ có thể tự thuyên giảm theo thời gian nhưng người bệnh cần đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sau:

• Cơn đau xuất hiện đột ngột và dữ dội sau một chấn thương mạnh hoặc tai nạn giao thông.
• Đau kèm theo sốt cao, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc có tiền sử mắc bệnh ung thư.
• Xuất hiện tình trạng bí tiểu, tiểu không tự chủ hoặc mất kiểm soát cơ thắt hậu môn.
• Yếu liệt đột ngột ở một hoặc cả hai chân khiến người bệnh không thể đứng vững.
• Đau dữ dội đến mức thuốc giảm đau thông thường không mang lại hiệu quả.

Bất kỳ nguyên nhân nào gây kích thích hoặc chèn ép lên dây thần kinh tọa đều có thể khởi phát cơn đau. Các nguyên nhân phổ biến được ghi nhận bao gồm:

• Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng: Đây là nguyên nhân hàng đầu chiếm tỷ lệ cao nhất. Khi vòng sợi bên ngoài của đĩa đệm bị rách, nhân nhầy bên trong thoát ra và chèn ép vào rễ thần kinh L4, L5 hoặc S1.
• Thoái hóa cột sống: Sự hình thành các gai xương (osteophytes) tại đốt sống có thể làm hẹp lỗ liên hợp nơi dây thần kinh đi ra.
• Hẹp ống sống: Tình trạng ống sống bị thu hẹp bất thường gây áp lực lên tủy sống và các rễ thần kinh, thường gặp ở người trên 60 tuổi.
• Trượt đốt sống (Spondylolisthesis): Một đốt sống bị trượt ra phía trước hoặc phía sau so với đốt sống liền kề làm căng kéo hoặc kẹp rễ thần kinh.

Những ai có nguy cơ mắc phải đau thần kinh tọa? 

Bệnh đau thần kinh tọa có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai nhưng tần suất mắc bệnh thường cao hơn ở những nhóm đối tượng sau:

• Người trong độ tuổi trung niên từ 30 đến 50 tuổi do quá trình lão hóa đĩa đệm bắt đầu diễn ra mạnh mẽ.
• Nam giới có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nữ giới, ngoại trừ nhóm nguyên nhân do mang thai.
• Những người làm công việc lao động chân tay nặng nhọc như bốc vác, thợ xây dựng hoặc nông dân.
• Nhân viên văn phòng và tài xế lái xe đường dài phải ngồi liên tục trong nhiều giờ đồng hồ.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải đau thần kinh tọa 

Sự kết hợp giữa yếu tố cơ địa và lối sống có thể làm tăng đáng kể nguy cơ khởi phát bệnh:

• Béo phì: Trọng lượng cơ thể dư thừa gây áp lực rất lớn lên cột sống thắt lưng và đẩy nhanh quá trình thoái hóa đĩa đệm.
• Bệnh đái tháo đường: Lượng đường trong máu cao làm tăng nguy cơ tổn thương các dây thần kinh ngoại biên, bao gồm cả thần kinh tọa.
• Lối sống tĩnh tại: Những người ít vận động thường có cơ lưng và cơ bụng yếu, không đủ sức hỗ trợ cột sống.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán đau thần kinh tọa 

Để chẩn đoán chính xác và loại trừ các bệnh lý khác, bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện quy trình thăm khám bài bản bao gồm khám lâm sàng và cận lâm sàng:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ kiểm tra sức cơ, phản xạ gân xương và cảm giác của người bệnh.
• Chụp X-quang cột sống thắt lưng: Giúp phát hiện các bất thường về xương như gai xương, trượt đốt sống hoặc gãy xương nhưng không thấy được đĩa đệm và dây thần kinh.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Đây là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán đau thần kinh tọa. Hình ảnh MRI cho phép bác sĩ quan sát chi tiết đĩa đệm, tủy sống và xác định chính xác vị trí cũng như mức độ chèn ép rễ thần kinh.

Phương pháp điều trị đau thần kinh tọa

Nguyên tắc điều trị đau thần kinh tọa là giải phóng sự chèn ép, giảm viêm và phục hồi chức năng vận động. Đa số các trường hợp đều đáp ứng tốt với điều trị nội khoa bảo tồn:

• Sử dụng thuốc: Bác sĩ có thể kê đơn các loại thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) để giảm sưng viêm tại chỗ. Thuốc giãn cơ được dùng khi có co thắt cơ cạnh sống.
• Vật lý trị liệu: Các bài tập kéo giãn cột sống, bài tập làm mạnh cơ lưng và cơ bụng (cơ lõi) giúp giảm áp lực lên đĩa đệm. Các phương pháp nhiệt trị liệu, điện xung hoặc sóng ngắn cũng hỗ trợ giảm đau và tăng tuần hoàn máu.
• Phẫu thuật: Chỉ được xem xét khi các phương pháp bảo tồn thất bại sau 6 đến 8 tuần hoặc khi bệnh nhân có biến chứng nặng.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của đau thần kinh tọa 

Chế độ sinh hoạt: 

Bệnh đau thần kinh tọa liên quan mật thiết đến thói quen sinh hoạt và lao động hàng ngày. Do đó, việc thay đổi lối sống là biện pháp phòng ngừa hữu hiệu nhất. Người bệnh cần chú ý bảo vệ cột sống trong mọi hoạt động:

• Luôn giữ lưng thẳng khi ngồi, đứng hoặc đi lại. Khi ngồi làm việc, nên chọn ghế có tựa lưng hỗ trợ đường cong sinh lý cột sống và đặt hai bàn chân phẳng trên sàn.
• Tránh giữ nguyên một tư thế quá lâu. Nên đứng dậy đi lại nhẹ nhàng sau mỗi 45 phút đến 1 giờ làm việc.
• Khi nâng vật nặng, tuyệt đối không cúi gập lưng mà hãy ngồi xổm xuống, giữ vật sát vào người và dùng lực của chân để đứng lên.
• Tránh các động tác xoay vặn cột sống đột ngột hoặc quá mức.

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng đóng vai trò hỗ trợ quá trình phục hồi thần kinh và xương khớp:

• Bổ sung đầy đủ vitamin nhóm B (đặc biệt là B1, B6, B12) vì đây là các vitamin thiết yếu cho sức khỏe hệ thần kinh.
• Tăng cường thực phẩm giàu canxi và vitamin D từ sữa, cá hồi, lòng đỏ trứng để giúp xương chắc khỏe.
• Ăn nhiều thực phẩm chứa Magie có trong rau lá xanh, chuối và các loại hạt để giúp thư giãn cơ bắp và dẫn truyền thần kinh tốt hơn.

Phương pháp phòng ngừa đau thần kinh tọa hiệu quả 

Để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh hoặc tái phát bệnh đau thần kinh tọa, mỗi người cần thực hiện các biện pháp sau:

• Duy trì thói quen tập thể dục đều đặn với các môn thể thao ít gây chấn động lên cột sống như bơi lội, đi bộ hoặc Yoga.
• Kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý (BMI từ 18,5 đến 22,9) là biện pháp bảo vệ cột sống hiệu quả nhất.
• Thăm khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các vấn đề về cột sống như gai xương hay loãng xương và có hướng can thiệp kịp thời.

Đau thần kinh tọa tuy gây nhiều đau đớn và phiền toái nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng phác đồ. Sự kết hợp giữa tuân thủ y lệnh của bác sĩ chuyên khoa và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa để đẩy lùi bệnh tật. Hãy lắng nghe cơ thể và chủ động thăm khám ngay khi có dấu hiệu bất thường để bảo vệ cột sống và chất lượng cuộc sống của chính mình.