Vôi hóa cột sống có nguy hiểm không? Nguyên nhân, triệu chứng và cách cải thiện

Trong thực tế, vôi hóa cột sống không phải lúc nào cũng là một chẩn đoán y khoa riêng biệt. Thuật ngữ này thường được dùng khi kết quả X-quang cho thấy gai xương, thoái hóa khớp cột sống hoặc những vùng canxi hóa liên quan đến quá trình thoái hóa. Vì vậy, mức độ nghiêm trọng không nên được đánh giá chỉ dựa vào hình ảnh mà còn cần xem người bệnh có đau, tê, yếu cơ hoặc các biểu hiện chèn ép thần kinh hay không.

Bị vôi hóa cột sống nên làm gì?

Phần lớn gai xương không gây triệu chứng và đôi khi chỉ được phát hiện tình cờ khi chụp X-quang vì một lý do khác. Khi có biểu hiện, người bệnh thường gặp đau, cứng vùng cổ hoặc lưng và giảm khả năng vận động. Nếu gai xương hoặc những thay đổi thoái hóa làm hẹp không gian dành cho dây thần kinh, triệu chứng tê, châm chích hoặc yếu tay chân có thể xuất hiện.

Do đó, mục tiêu xử trí không đơn thuần là tìm cách “loại bỏ vôi hóa”, mà quan trọng hơn là xác định nguyên nhân gây triệu chứng, duy trì khả năng vận động và phát hiện tình trạng chèn ép thần kinh nếu có.

Duy trì vận động phù hợp

Đau cổ hoặc đau lưng dễ khiến nhiều người muốn nằm nghỉ hoàn toàn. Tuy nhiên, bất động kéo dài có thể khiến cơ yếu và vùng cột sống càng cứng hơn. Với các tình trạng thoái hóa, vận động và tập luyện phù hợp thường là một phần quan trọng trong quá trình kiểm soát triệu chứng.

Bạn có thể duy trì các hoạt động nhẹ trong khả năng chịu đựng, tránh tăng cường độ đột ngột. Tùy vị trí và mức độ tổn thương, chuyên viên vật lý trị liệu có thể hướng dẫn bài tập giúp cải thiện tầm vận động, tăng sức mạnh cơ hỗ trợ cột sống và cải thiện sức bền.

Không nên tự thực hiện những động tác bẻ, vặn mạnh vùng cổ hoặc lưng khi chưa rõ nguyên nhân đau, đặc biệt nếu đang có tê, yếu tay chân hoặc triệu chứng lan theo đường đi của dây thần kinh.

Điều chỉnh tư thế và hoạt động hằng ngày

Các công việc phải duy trì một tư thế trong thời gian dài hoặc thực hiện động tác lặp lại có thể làm triệu chứng khó chịu hơn ở một số người. Nếu thường xuyên ngồi học hoặc làm việc tại bàn, bạn nên thay đổi tư thế định kỳ thay vì giữ cổ và lưng cố định nhiều giờ. Màn hình và mặt bàn nên được bố trí để hạn chế việc liên tục cúi hoặc xoay cổ. Khi nâng đồ vật, tránh vừa cúi sâu vừa xoay người đột ngột. Điều chỉnh hoạt động không đồng nghĩa với việc phải kiêng vận động hoàn toàn. Mục tiêu là giảm những động tác làm triệu chứng tăng rõ rệt trong khi vẫn duy trì sinh hoạt phù hợp.

Kiểm soát đau theo hướng dẫn của nhân viên y tế

Một số thuốc giảm đau hoặc chống viêm có thể được sử dụng trong điều trị triệu chứng liên quan đến thoái hóa cột sống. Tuy nhiên, lựa chọn thuốc cần cân nhắc tuổi, bệnh lý đi kèm, thuốc đang sử dụng và mức độ đau. Vì vậy, không nên tự dùng thuốc kéo dài hoặc tự tăng liều khi đau không giảm. Nếu cần dùng thuốc, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ để được hướng dẫn phù hợp.

Vật lý trị liệu cũng có thể được cân nhắc khi đau và cứng khớp ảnh hưởng đến vận động. Phẫu thuật không phải lựa chọn thường quy chỉ vì phim chụp có gai xương. Can thiệp ngoại khoa chủ yếu được xem xét trong những trường hợp chọn lọc, chẳng hạn triệu chứng thần kinh tiến triển hoặc chèn ép nghiêm trọng mà các phương pháp điều trị khác không đáp ứng.

Đi khám khi triệu chứng kéo dài hoặc xuất hiện dấu hiệu thần kinh

Bạn nên đi khám nếu đau hoặc cứng cổ, lưng kéo dài, tái diễn nhiều lần hay ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt. Tình trạng đau lan xuống tay hoặc chân, tê, châm chích hay yếu cơ cũng cần được đánh giá để xác định có chèn ép rễ thần kinh hay không.

Đặc biệt, cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu xuất hiện yếu hoặc tê đột ngột, khó đi lại rõ rệt hoặc mất kiểm soát tiểu tiện hay đại tiện. Đây có thể là biểu hiện tổn thương thần kinh nghiêm trọng và không nên chờ tự khỏi.

Nguyên nhân gây vôi hóa cột sống

Những thay đổi thường được gọi là “vôi hóa” có thể liên quan đến quá trình thoái hóa của đĩa đệm, khớp và các cấu trúc xung quanh cột sống. Theo thời gian, các cấu trúc này có thể thay đổi và hình thành gai xương. Một số yếu tố thường có liên quan gồm:

• Thoái hóa theo tuổi: Theo thời gian, đĩa đệm và các khớp của cột sống có thể bị thoái hóa. Cơ thể đôi khi hình thành thêm mô xương ở rìa đốt sống hoặc khớp, tạo thành gai xương.
• Thoái hóa khớp cột sống: Sụn tại các khớp nhỏ nối giữa những đốt sống có thể bị tổn thương và mòn dần. Quá trình này có thể đi kèm đau, cứng khớp, giảm độ linh hoạt và hình thành gai xương.
• Thoái hóa đĩa đệm: Đĩa đệm nằm giữa các đốt sống đóng vai trò như một lớp đệm. Khi đĩa đệm mất nước, giảm chiều cao hoặc thoái hóa, tải trọng tác động lên các cấu trúc khác của cột sống có thể thay đổi và góp phần vào sự hình thành gai xương.
• Chấn thương và tải trọng cơ học: Tiền sử chấn thương cột sống hoặc các hoạt động lặp đi lặp lại gây tải lên vùng cổ, lưng có thể liên quan đến những thay đổi thoái hóa ở một số người.
• Một số yếu tố cá nhân: Tuổi, đặc điểm cơ thể, tiền sử gia đình và các bệnh lý cơ xương khớp khác có thể ảnh hưởng đến quá trình thoái hóa. Vì vậy, hai người có hình ảnh X-quang tương tự nhau chưa chắc có mức độ triệu chứng giống nhau.

Điều đáng lưu ý là gai xương trên phim chụp không đồng nghĩa chắc chắn với nguyên nhân gây đau. Có người có thay đổi khá rõ trên X-quang nhưng hầu như không có triệu chứng. Ngược lại, đau cổ hoặc đau lưng cũng có thể xuất phát từ cơ, đĩa đệm, dây thần kinh hoặc những nguyên nhân khác.

Triệu chứng vôi hóa cột sống thường gặp

Biểu hiện phụ thuộc vào vị trí tổn thương và việc các cấu trúc thần kinh có bị ảnh hưởng hay không. Một số người hoàn toàn không có triệu chứng và chỉ tình cờ phát hiện bất thường khi chụp X-quang.

Khi có triệu chứng, người bệnh có thể gặp:

• Đau cổ hoặc đau lưng: Cơn đau có thể xuất hiện tại vùng cột sống bị ảnh hưởng và tăng lên khi thực hiện một số động tác hoặc sau thời gian hoạt động nhiều.
• Cứng và hạn chế vận động: Người bệnh có thể cảm thấy khó quay cổ, cúi, ngửa hoặc xoay thân như trước. Cứng khớp đôi khi rõ hơn sau một thời gian ít vận động.
• Cảm giác lạo xạo khi vận động: Một số người cảm thấy hoặc nghe thấy tiếng lạo xạo khi cử động. Triệu chứng này không đủ để tự xác định mức độ tổn thương.
• Đau lan: Khi rễ thần kinh bị kích thích hoặc chèn ép, đau có thể lan từ cổ xuống vai, cánh tay hoặc từ thắt lưng xuống mông và chân.
• Tê hoặc châm chích: Chèn ép thần kinh có thể gây cảm giác tê, kiến bò hoặc châm chích ở tay, bàn tay, chân hay bàn chân tùy vị trí tổn thương.
• Yếu cơ: Đây là dấu hiệu cần được chú ý hơn, nhất là khi tình trạng yếu tăng dần, làm khó cầm nắm đồ vật hoặc ảnh hưởng khả năng đi lại.

Bác sĩ thường không chẩn đoán chỉ dựa trên một triệu chứng hoặc hình ảnh gai xương. Việc thăm khám có thể bao gồm đánh giá tầm vận động, sức cơ, cảm giác, phản xạ và dáng đi. X-quang giúp quan sát cấu trúc xương; trong một số tình huống, MRI hoặc CT có thể được chỉ định để đánh giá chi tiết hơn các cấu trúc liên quan.

Có thể phòng ngừa hoặc làm chậm vôi hóa cột sống không?

Không thể ngăn chặn hoàn toàn những thay đổi của cột sống liên quan đến tuổi tác. Tuy nhiên, duy trì lối sống phù hợp có thể giúp bảo vệ chức năng vận động, kiểm soát triệu chứng và hạn chế một số yếu tố làm tăng tải lên cột sống.

• Duy trì hoạt động thể chất: Vận động thường xuyên giúp duy trì sức mạnh cơ, khả năng vận động và thể lực chung. Loại hình và cường độ tập luyện nên phù hợp với tình trạng sức khỏe, đặc biệt khi đã có đau hoặc biểu hiện thần kinh.
• Kiểm soát cân nặng phù hợp: Với người thừa cân, giảm cân theo hướng an toàn có thể góp phần giảm tải cơ học lên hệ cơ xương khớp. Không cần áp dụng chế độ ăn kiêng quá mức để đạt mục tiêu này.
• Tránh duy trì một tư thế quá lâu: Nếu phải ngồi nhiều, nên chủ động thay đổi tư thế và vận động nhẹ định kỳ. Điều này đặc biệt hữu ích với người thường xuyên sử dụng máy tính hoặc phải cúi cổ lâu.
• Sử dụng kỹ thuật nâng đồ phù hợp: Khi cần nâng vật, nên hạn chế động tác cúi và xoay cột sống đột ngột. Với vật quá nặng, nên nhờ hỗ trợ thay vì cố gắng nâng một mình.
• Không tự điều trị dựa vào phim X-quang: Một kết quả ghi “gai xương”, “thoái hóa” hay “vôi hóa” chưa đủ để quyết định cần dùng thuốc, vật lý trị liệu hay phẫu thuật. Hình ảnh cần được đối chiếu với triệu chứng và khám lâm sàng.
• Theo dõi sự thay đổi của triệu chứng: Nếu chỉ đau nhẹ và không có dấu hiệu thần kinh, người bệnh thường có thể được điều trị theo hướng bảo tồn sau khi được đánh giá phù hợp. Ngược lại, đau ngày càng tăng, tê lan, yếu cơ, mất thăng bằng hoặc khó đi lại là những lý do nên đi khám sớm.

Nhìn chung, vôi hóa cột sống thường liên quan đến các thay đổi thoái hóa và hình thành gai xương, nhưng không phải cứ thấy bất thường trên phim chụp là bệnh nặng. Điều quan trọng là đánh giá triệu chứng thực tế, duy trì vận động phù hợp và điều trị theo nguyên nhân thay vì chỉ tập trung vào hình ảnh “vôi hóa”.

Nếu vôi hóa cột sống đi kèm đau kéo dài, tê hoặc yếu tay chân, bạn nên đi khám để được đánh giá thần kinh và cột sống. Trường hợp xuất hiện yếu hoặc tê đột ngột, khó đi lại rõ rệt hay mất kiểm soát đại tiểu tiện cần được hỗ trợ y tế khẩn cấp.