Viêm não do ve truyền: Nguyên nhân, điều trị và cách phòng ngừa

Không chỉ muỗi, ve cũng có thể là vật trung gian truyền virus gây bệnh viêm não ở người. Viêm não do ve truyền (Tick-borne encephalitis – TBE) thường lưu hành tại một số khu vực ở châu Âu và châu Á, đặc biệt ở những nơi có điều kiện thuận lợi cho ve phát triển. Nguy cơ mắc bệnh có thể tăng khi đi rừng, cắm trại, làm việc ngoài trời hoặc sinh sống tại vùng có ve mang virus. Hiểu rõ cơ chế lây truyền và các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp chủ động bảo vệ sức khỏe, nhất là với những người thường xuyên tiếp xúc với môi trường có nguy cơ.

Viêm não do ve truyền là gì?

Viêm não do ve truyền (Tick-borne encephalitis – TBE) là bệnh nhiễm virus cấp tính do virus viêm não do ve truyền (TBEV) gây ra, chủ yếu lây sang người qua vết đốt của ve mang virus. Bệnh thường xuất hiện tại một số khu vực ở châu Âu và châu Á, đặc biệt ở những nơi có quần thể ve lưu hành. Nguy cơ mắc bệnh có thể tăng khi con người hoạt động ngoài trời, đi rừng, làm việc hoặc sinh sống tại những khu vực có ve truyền bệnh.

Sau khi virus xâm nhập cơ thể, nhiễm trùng có thể không gây triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện nhẹ ở giai đoạn đầu. Tuy nhiên, ở một số trường hợp, virus có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, gây viêm màng não, viêm não hoặc viêm tủy sống. Khi đó, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn, cứng gáy, rối loạn ý thức, co giật hoặc các biểu hiện thần kinh khác. Mức độ bệnh có thể khác nhau tùy từng người và từng chủng virus.

Điểm cần lưu ý là ve truyền bệnh khác với muỗi truyền virus. Viêm não do ve truyền không phải là viêm não Nhật Bản, dù cả hai đều có thể gây tổn thương hệ thần kinh và dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng. Vì vậy, việc xác định đúng tác nhân gây bệnh có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa và tư vấn sức khỏe.

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu giúp loại bỏ virus TBEV. Điều trị chủ yếu là chăm sóc và kiểm soát triệu chứng, đặc biệt khi bệnh tiến triển nặng. Phòng ngừa ve đốt và tiêm vắc xin phòng viêm não do ve truyền tại những khu vực có nguy cơ là những biện pháp quan trọng giúp giảm khả năng mắc bệnh.

Nguyên nhân gây bệnh viêm não do ve truyền

Viêm não do ve truyền là bệnh nhiễm virus gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, tác nhân gây bệnh thuộc nhóm virus viêm não do ve truyền (Tick-borne encephalitis virus – TBEV), nằm trong họ Flaviviridae. Virus này được duy trì trong tự nhiên thông qua chu kỳ lây truyền giữa ve và các vật chủ động vật, sau đó có thể truyền sang người khi con người bị ve nhiễm virus đốt. TBEV lưu hành chủ yếu tại một số khu vực ở châu Âu và châu Á, đặc biệt tại những vùng có điều kiện thuận lợi cho ve sinh sống và phát triển.

Ve là nguồn truyền bệnh chính

Nguyên nhân trực tiếp khiến con người mắc viêm não do ve truyền là bị đốt bởi ve mang TBEV. Trong tự nhiên, nhiều loài động vật như động vật có vú nhỏ, hươu, nai, cừu và một số loài chim có thể tham gia vào chu trình duy trì virus. Ve hút máu từ vật chủ nhiễm virus có thể trở thành vật mang virus và truyền virus sang người trong lần đốt tiếp theo. Do đó, nguy cơ mắc bệnh thường liên quan đến việc sinh sống, làm việc hoặc tham gia các hoạt động ngoài trời tại những khu vực có ve lưu hành.

Có thể lây qua thực phẩm từ động vật nhiễm virus

Không chỉ qua vết đốt của ve, một số trường hợp có thể nhiễm TBEV khi sử dụng sữa hoặc các sản phẩm từ sữa chưa được tiệt trùng của động vật nhiễm virus, đặc biệt là sữa dê, cừu hoặc bò. Đây là đường lây ít gặp hơn nhưng cần lưu ý khi đến hoặc sinh sống tại các khu vực bệnh lưu hành. Việc sử dụng sữa và sản phẩm từ sữa đã được tiệt trùng giúp hạn chế nguy cơ này.

Viêm não do ve truyền không phải do muỗi gây ra và không phải là viêm não Nhật Bản. Hai bệnh đều có thể gây viêm não nhưng có tác nhân và vật trung gian truyền bệnh khác nhau. Vì vậy, việc phòng tránh cũng có những điểm khác biệt. Đối với viêm não do ve truyền, các biện pháp quan trọng gồm hạn chế tiếp xúc với ve, sử dụng biện pháp bảo hộ khi đi rừng hoặc đến khu vực có nguy cơ và tiêm vắc xin phòng bệnh khi thuộc nhóm có nguy cơ hoặc có kế hoạch đến vùng lưu hành bệnh.

Viêm não do ve truyền có nguy hiểm không?

Viêm não do ve truyền là bệnh truyền nhiễm có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ thần kinh trung ương và trong một số trường hợp có thể để lại di chứng lâu dài hoặc đe dọa tính mạng. Mức độ nguy hiểm của bệnh phụ thuộc vào chủng virus, tình trạng sức khỏe của người bệnh và mức độ tổn thương thần kinh khi bệnh tiến triển.

Sau khi nhiễm virus viêm não do ve truyền (TBEV), một số người có thể không xuất hiện triệu chứng hoặc chỉ có biểu hiện giống cúm như sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn. Tuy nhiên, ở những trường hợp virus xâm nhập hệ thần kinh trung ương, bệnh có thể chuyển sang viêm màng não, viêm não hoặc viêm tủy sống. Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng thần kinh như cứng gáy, rối loạn ý thức, co giật, yếu hoặc liệt các chi. Một số trường hợp có thể diễn tiến theo hai giai đoạn: giai đoạn đầu với các triệu chứng toàn thân, sau đó là giai đoạn viêm não – màng não.

Điều đáng lưu ý là những trường hợp mắc thể thần kinh nặng có nguy cơ gặp biến chứng kéo dài, ảnh hưởng đến khả năng vận động, thần kinh hoặc chất lượng cuộc sống. Bệnh cũng có thể gây tử vong, đặc biệt khi tình trạng viêm não diễn tiến nghiêm trọng. Vì vậy, không nên chủ quan nếu xuất hiện sốt, đau đầu hoặc các dấu hiệu bất thường về thần kinh sau khi từng đến khu vực có ve lưu hành hoặc có nguy cơ bị ve đốt.

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với virus viêm não do ve truyền; việc điều trị chủ yếu tập trung vào chăm sóc và kiểm soát triệu chứng. Do đó, phòng bệnh đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Khi đến khu vực có nguy cơ, nên hạn chế tiếp xúc với ve, sử dụng biện pháp bảo vệ da và quần áo, kiểm tra cơ thể sau khi hoạt động ngoài trời. Với người có nguy cơ phơi nhiễm cao hoặc dự định đến vùng lưu hành bệnh, tiêm vắc  phòng viêm não do ve truyền theo khuyến cáo có thể giúp chủ động phòng ngừa bệnh.

Nhìn chung, viêm não do ve truyền không phải lúc nào cũng gây bệnh nặng, nhưng khi đã xuất hiện tổn thương thần kinh, bệnh có thể diễn tiến nghiêm trọng. Chủ động phòng tránh ve đốt và tìm kiếm chăm sóc y tế sớm khi có dấu hiệu bất thường là những yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ biến chứng.

Chẩn đoán và điều trị viêm não do ve truyền

Viêm não do ve truyền có thể biểu hiện từ bệnh cảnh sốt nhẹ, đau đầu đến viêm màng não, viêm não hoặc viêm tủy sống. Do triệu chứng ban đầu có thể tương tự nhiều bệnh nhiễm virus khác, đặc biệt ở người vừa có tiền sử đến khu vực có ve lưu hành, việc khai thác tiền sử bị ve đốt, hoạt động ngoài trời, nơi đã đi qua và diễn biến triệu chứng có ý nghĩa quan trọng trong định hướng chẩn đoán.

Chẩn đoán viêm não do ve truyền

Bác sĩ thường dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, tiền sử phơi nhiễm và xét nghiệm để xác định bệnh. Khi có biểu hiện tổn thương hệ thần kinh trung ương, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm máu và dịch não tủy. Dịch não tủy thường có tăng số lượng tế bào, trong khi các chỉ số khác có thể thay đổi tùy giai đoạn bệnh. Tuy nhiên, những kết quả này không đặc hiệu cho viêm não do ve truyền nên cần kết hợp với xét nghiệm tìm bằng chứng nhiễm virus.

Xét nghiệm huyết thanh học là phương pháp quan trọng trong chẩn đoán, chủ yếu nhằm phát hiện kháng thể đặc hiệu IgM và IgG chống virus viêm não do ve truyền (TBEV) trong huyết thanh và có thể trong dịch não tủy. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm kháng thể trung hòa để xác nhận kết quả, đặc biệt do TBEV có thể có phản ứng chéo với một số flavivirus khác. Xét nghiệm RT-PCR hoặc phát hiện RNA của virus có thể được thực hiện trong một số tình huống, nhưng khả năng phát hiện virus thường hạn chế, đặc biệt khi bệnh đã bước sang giai đoạn thần kinh.

Điều trị viêm não do ve truyền

Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để điều trị viêm não do ve truyền. Vì vậy, điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ và kiểm soát các triệu chứng, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh. Người bệnh có thể được nghỉ ngơi, bù đủ dịch và điện giải, sử dụng thuốc hạ sốt hoặc giảm đau phù hợp. Khi xuất hiện nôn ói, co giật, rối loạn ý thức, tăng áp lực nội sọ hoặc suy giảm khả năng bảo vệ đường thở, người bệnh có thể cần được theo dõi và điều trị tại bệnh viện, thậm chí chăm sóc tích cực trong trường hợp nặng.

Do bệnh có khả năng gây biến chứng thần kinh kéo dài và chưa có điều trị kháng virus đặc hiệu, phòng ngừa vẫn đóng vai trò quan trọng. Với những người sống tại hoặc có kế hoạch đến khu vực lưu hành viêm não do ve truyền, bác sĩ có thể tư vấn tiêm vắc xin kết hợp với các biện pháp hạn chế ve đốt.

Cách phòng ngừa viêm não do ve truyền

Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với virus viêm não do ve truyền, vì vậy chủ động phòng bệnh là biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt đối với những người sinh sống, làm việc hoặc thường xuyên du lịch đến các khu vực có virus viêm não do ve truyền (TBEV) lưu hành. Phòng ngừa chủ yếu tập trung vào việc hạn chế tiếp xúc với ve và tiêm vắc xin khi có chỉ định hoặc thuộc nhóm có nguy cơ cao.

Hạn chế nguy cơ bị ve đốt

Khi đi rừng, cắm trại, leo núi, làm việc ngoài trời hoặc đến những khu vực có nhiều cây cỏ, bụi rậm – nơi ve có thể sinh sống, nên mặc quần áo dài tay, quần dài và đi giày kín để giảm vùng da tiếp xúc. Có thể sử dụng các sản phẩm chống côn trùng phù hợp trên da hoặc quần áo theo hướng dẫn. Sau khi trở về từ khu vực có nguy cơ, cần kiểm tra kỹ cơ thể, đặc biệt ở vùng da kín, nếp gấp, tóc và các vị trí ve dễ bám, đồng thời kiểm tra quần áo và vật dụng cá nhân.

Nếu phát hiện ve bám trên da, cần loại bỏ ve càng sớm càng tốt và đúng cách, tránh bóp hoặc làm vỡ ve trong quá trình lấy ra. Việc kiểm tra cơ thể thường xuyên sau các hoạt động ngoài trời giúp phát hiện và xử lý ve sớm, từ đó góp phần hạn chế nguy cơ lây truyền virus.

Tiêm vắc xin phòng viêm não do ve truyền

Tiêm vắc xin là một trong những biện pháp phòng ngừa hiệu quả đối với người có nguy cơ phơi nhiễm cao. WHO khuyến nghị vắc xin viêm não được sử dụng tại những khu vực có bệnh lưu hành, đặc biệt cho người thường xuyên tiếp xúc với môi trường có ve hoặc có kế hoạch đến vùng có nguy cơ. Lịch tiêm và loại vắc xin phù hợp cần được tư vấn dựa trên độ tuổi, tình trạng sức khỏe, thời gian dự kiến phơi nhiễm và khuyến cáo tại nơi đến.

Lưu ý khi sử dụng thực phẩm từ động vật

Ngoài đường lây truyền qua vết đốt của ve, TBEV trong một số trường hợp có thể lây qua sữa hoặc các sản phẩm từ sữa chưa được tiệt trùng của động vật nhiễm virus. Vì vậy, nên ưu tiên sử dụng sữa và sản phẩm từ sữa đã được tiệt trùng, đặc biệt khi đi du lịch hoặc sinh sống tại khu vực có bệnh lưu hành.

Nhìn chung, không có một biện pháp đơn lẻ nào có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh. Kết hợp tránh ve đốt, kiểm tra cơ thể sau khi hoạt động ngoài trời, sử dụng thực phẩm an toàn và tiêm vắc xin phù hợp là những cách quan trọng giúp chủ động phòng ngừa viêm não do ve truyền.

Viêm não do ve truyền là bệnh nhiễm virus có thể gây tổn thương hệ thần kinh trung ương và trong trường hợp nặng có thể dẫn đến biến chứng kéo dài, thậm chí đe dọa tính mạng. Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu nên phòng bệnh đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Khi đến khu vực có ve lưu hành, nên chủ động hạn chế ve đốt, mặc trang phục phù hợp, kiểm tra cơ thể sau khi hoạt động ngoài trời và sử dụng sữa, sản phẩm từ sữa đã được tiệt trùng. Với người có nguy cơ phơi nhiễm cao, có thể tham khảo ý kiến nhân viên y tế về vắc  phòng viêm não do ve truyền để có biện pháp bảo vệ phù hợp.