Vì sao người gầy vẫn bị mỡ máu cao? Nguyên nhân và giải pháp

Một người vẫn thường tự tin khi soi gương thấy vóc dáng mảnh mai, quần áo luôn vừa vặn và chẳng bao giờ phải lo lắng về cân nặng. Trong thói quen sinh hoạt, họ tin rằng những căn bệnh như mỡ máu cao chỉ dành cho những người thừa cân hoặc béo phì, vì vậy việc đi khám sức khỏe định kỳ thường chỉ là thủ tục, không có gì đáng lo ngại.

Tuy nhiên, kết quả xét nghiệm cho thấy cholesterol hoặc triglyceride tăng cao có thể khiến người có vóc dáng gầy bất ngờ. Điều này đặt ra câu hỏi vì sao cơ thể không thừa cân nhưng vẫn gặp tình trạng rối loạn mỡ máu.

Theo bác sĩ Đinh Văn Minh, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Cân nặng bình thường không đồng nghĩa với một hệ chuyển hóa khỏe mạnh; mỡ máu cao là kết quả của nhiều cơ chế sinh học phức tạp chứ không chỉ đơn thuần là hệ quả của việc tăng cân.”

Để hiểu vì sao người gầy vẫn bị mỡ máu cao, cần xem xét những yếu tố bên trong cơ thể mà ngoại hình không thể phản ánh đầy đủ.

Vì sao người gầy vẫn bị mỡ máu cao?

Rối loạn mỡ máu, hay còn gọi là rối loạn lipid máu, là tình trạng bất thường về nồng độ các chất béo (lipid) và lipoprotein trong máu. Thông thường, tình trạng này bao gồm việc tăng cholesterol toàn phần, tăng LDL-C, tăng triglyceride hoặc giảm HDL-C. Mặc dù có mối liên hệ chặt chẽ với béo phì, nhưng thực tế lâm sàng cho thấy mỡ máu cao không độc quyền ở những người thừa cân.

Một người có chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường vẫn có thể gặp tình trạng này do nhiều nguyên nhân khác nhau. Điều này có nghĩa là cơ thể có thể gầy ở bề ngoài nhưng bên trong lại xảy ra những sai sót trong quá trình vận chuyển, chuyển hóa hoặc đào thải chất béo ra khỏi máu. Khi các cơ chế này bị lỗi, các hạt lipoprotein (đặc biệt là LDL) có thể tích tụ trong thành động mạch và gây xơ vữa dù người đó không hề béo bụng hay thừa cân.

6 nguyên nhân khiến người gầy bị mỡ máu cao

Có nhiều yếu tố dẫn đến tình trạng mỡ máu tăng cao ở người gầy, chia thành nhóm nguyên nhân tiên phát (do cơ thể tự gây ra) và thứ phát (do bệnh lý hoặc lối sống).

• Yếu tố di truyền: Tăng cholesterol gia đình (FH) là một rối loạn di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường. Các đột biến gen (như gen LDLR, APOB hoặc PCSK9) khiến gan không thể thu hồi LDL-cholesterol từ máu một cách hiệu quả, dẫn đến nồng độ LDL-C tăng cao ngay từ khi mới sinh.
• Hiện tượng "gầy nhưng mỡ" (Normal Weight Obesity): Một số người có BMI bình thường nhưng tỷ lệ mỡ cơ thể lại cao và khối lượng cơ thấp. Đây là kiểu hình NWO. Khác với NWO, MUHNW (cân nặng bình thường nhưng không khỏe mạnh về chuyển hóa) là người có BMI bình thường nhưng có bất thường chuyển hóa, chẳng hạn rối loạn lipid máu, tăng huyết áp hoặc rối loạn đường huyết; hai khái niệm có thể chồng lấp nhưng không đồng nghĩa. Nhóm MUHNW có nguy cơ tim mạch cao hơn khoảng 1,5 - 3 lần so với người cân nặng bình thường khỏe mạnh về chuyển hóa. Với NWO, trong một phân tích gộp trên 177.792 người (chủ yếu ở Trung Quốc và Hàn Quốc), nhóm này có tỷ lệ triglyceride cao (OR 1,90), HDL-C thấp (OR 1,28) và hội chứng chuyển hóa (OR 1,92) cao hơn người cân nặng bình thường không thừa mỡ.
• Chế độ ăn uống đặc thù: Việc tiêu thụ quá nhiều chất béo bão hòa hoặc áp dụng một số chế độ ăn kiêng cực đoan cũng có thể gây tác động. Ví dụ, một số người gầy khi áp dụng chế độ ăn ketogenic (hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt) có thể ghi nhận sự gia tăng đột biến nồng độ LDL-C.
• Rối loạn chức năng gan: Gan đóng vai trò trung tâm trong việc cân bằng lipid toàn thân. Những tổn thương gan hoặc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD) có thể xuất hiện ở người có BMI bình thường và thường đi kèm các bất thường chuyển hóa, trong đó có rối loạn lipid máu.
• Bệnh lý về thận: Một số tình trạng như hội chứng thận hư khiến protein bị mất qua nước tiểu, có thể gây tăng cholesterol và triglyceride máu do thay đổi quá trình tổng hợp và thanh thải lipoprotein. Ngoài ra, bệnh thận mạn cũng có thể gây rối loạn chuyển hóa lipid, ngay cả khi người bệnh không thừa cân.
• Các rối loạn nội tiết khác: Các vấn đề về tuyến giáp (như suy giáp) hoặc các bệnh nội tiết khác có thể làm chậm quá trình phân giải lipid, khiến mỡ máu tăng cao dù cơ thể không thừa cân.

Người gầy bị mỡ máu cao có nguy hiểm không?

Câu trả lời là có. Mỡ máu cao, đặc biệt là tăng LDL-C (cholesterol "xấu"), là yếu tố nguy cơ chính dẫn đến xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Đối với người gầy, sự nguy hiểm nằm ở tâm lý chủ quan. Vì không có biểu hiện thừa cân, họ thường bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo và không đi tầm soát sớm, khiến bệnh tiến triển âm thầm trong lòng mạch.

Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc vào một chỉ số mỡ máu đơn lẻ. Việc đánh giá rủi ro cần dựa trên bức tranh tổng thể. Ví dụ, mức độ nguy cơ tim mạch phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi, huyết áp, hút thuốc lá, đái tháo đường, tiền sử gia đình và nồng độ các lipoprotein gây xơ vữa. Đặc biệt, LDL-C tăng cao kéo dài vẫn là yếu tố nguy cơ quan trọng ngay cả khi HDL-C cao hoặc triglyceride thấp. Vì vậy, không nên dựa vào một chỉ số lipid đơn lẻ để kết luận nguy cơ tim mạch thấp.

Để xác định chính xác mức độ nguy hiểm, các bác sĩ thường đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể bằng cách xem xét tuổi, giới, huyết áp, tình trạng hút thuốc, đái tháo đường, chức năng thận, chỉ số lipid và các yếu tố nguy cơ khác. Trong những trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể sử dụng các công cụ như PREVENT-ASCVD hoặc SCORE2/SCORE2-OP, đồng thời cân nhắc các yếu tố nguy cơ không được phản ánh đầy đủ trong thang điểm.

Người gầy bị mỡ máu cao nên ăn gì và kiêng gì?

Quản lý mỡ máu ở người gầy không tập trung vào việc giảm cân mà tập trung vào việc cải thiện chất lượng chuyển hóa và giảm tải cho hệ tim mạch.

Về dinh dưỡng:

• Ưu tiên: Ưu tiên chất béo không bão hòa từ cá, dầu ô liu, các loại hạt và dầu thực vật để thay thế chất béo bão hòa, góp phần giảm LDL-C và nguy cơ tim mạch. Đồng thời, tăng cường thực phẩm giàu chất xơ, đặc biệt là chất xơ hòa tan từ yến mạch, các loại đậu và trái cây (chất xơ chỉ làm giảm LDL-C không nhiều, ví dụ yến mạch giảm dưới 5 mg/dL).
• Hạn chế: Giảm thiểu chất béo bão hòa (mỡ động vật, bơ) và chất béo chuyển hóa (đồ chiên rán, thực phẩm chế biến sẵn). Đặc biệt, cần kiểm soát lượng đường tinh luyện vì đường dư thừa có thể chuyển hóa thành triglyceride tại gan.

Về lối sống:

• Duy trì vận động thể chất thường xuyên để cải thiện độ nhạy insulin và hỗ trợ đào thải lipid.
• Loại bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia để bảo vệ chức năng gan và thành mạch.

Khi việc thay đổi lối sống không mang lại kết quả mong muốn hoặc người bệnh có nguy cơ tim mạch cao, can thiệp y khoa là cần thiết.

Theo bác sĩ Đinh Văn Minh: “Quyết định dùng thuốc hạ mỡ máu như statin không dựa trên cân nặng mà dựa trên chỉ số lipid huyết và mức độ rủi ro tim mạch tổng thể của mỗi cá nhân.” Trong nhiều trường hợp, statin được khuyến cáo để dự phòng biến cố tim mạch cho cả những bệnh nhân không béo phì nhưng có rối loạn lipid máu. Theo hướng dẫn ACC/AHA 2026, nguy cơ 10 năm theo PREVENT từ 3% đến dưới 10% thì cân nhắc điều trị hạ lipid máu, từ 10% trở lên thì dùng statin cường độ cao; người có LDL-C ≥190 mg/dL được chỉ định statin cường độ cao dựa trên LDL-C đơn thuần.

Cân nặng bình thường không đồng nghĩa với sức khỏe tim mạch tốt. Tình trạng mỡ máu cao ở người gầy cho thấy sức khỏe không chỉ được đánh giá qua ngoại hình mà còn phụ thuộc vào các chỉ số chuyển hóa bên trong cơ thể.

Bạn nên trao đổi với bác sĩ để được tư vấn xét nghiệm lipid máu định kỳ, đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể và xây dựng phương án kiểm soát mỡ máu phù hợp với tình trạng sức khỏe, góp phần phòng ngừa các biến chứng tim mạch.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.