Tinh trùng di động kém có con được không? Nguyên nhân và cách cải thiện

Khả năng di chuyển của tinh trùng đóng vai trò quan trọng trong quá trình thụ tinh, bởi tinh trùng cần di chuyển qua đường sinh dục nữ để tiếp cận trứng. Khi tinh trùng di động kém, cơ hội thụ thai có thể giảm, nhưng mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào số lượng, chất lượng tinh trùng và nhiều yếu tố khác.

Tinh trùng di động kém có con được không?

Nam giới có tinh trùng di động kém vẫn có khả năng có con tự nhiên, đặc biệt khi tỷ lệ tinh trùng di động tiến tới vẫn đủ để hỗ trợ quá trình thụ tinh. Tuy nhiên, nếu phần lớn tinh trùng không thể di chuyển hiệu quả, khả năng tiếp cận và thụ tinh với trứng có thể bị ảnh hưởng.

Tình trạng tinh trùng giảm khả năng di động còn được gọi là asthenozoospermia. Đây là một bất thường được phát hiện thông qua xét nghiệm tinh dịch đồ, không phải dấu hiệu có thể nhận biết chính xác bằng cách quan sát tinh dịch thông thường.

Theo các giá trị tham chiếu trong tài liệu WHO năm 2021, khả năng di động của tinh trùng thường được đánh giá dựa trên hai chỉ số chính:

• Tỷ lệ tinh trùng di động toàn bộ: Bao gồm những tinh trùng có khả năng di chuyển tiến tới và những tinh trùng vẫn chuyển động nhưng không tiến về phía trước. Giới hạn tham chiếu dưới của chỉ số này là khoảng 42%.
• Tỷ lệ tinh trùng di động tiến tới: Phản ánh tỷ lệ tinh trùng có thể di chuyển theo hướng tiến lên, đây là đặc điểm quan trọng đối với quá trình tiếp cận trứng. Giới hạn tham chiếu dưới của chỉ số này là khoảng 30%.

Các giá trị trên được xây dựng từ dữ liệu tham chiếu và không phải ranh giới tuyệt đối giữa khả năng sinh sản bình thường với vô sinh. Vì vậy, một kết quả thấp hơn mức tham chiếu không đủ để khẳng định nam giới không thể có con.

Trong quá trình thụ thai tự nhiên, tinh trùng phải vượt qua nhiều điều kiện trong đường sinh dục nữ trước khi có cơ hội gặp trứng. Khả năng di động tiến tới giúp tinh trùng di chuyển hiệu quả hơn, do đó tỷ lệ tinh trùng di động thấp có thể làm giảm cơ hội thụ tinh.

Tuy nhiên, khả năng sinh sản không chỉ phụ thuộc vào tốc độ hoặc hướng di chuyển của tinh trùng. Tổng số tinh trùng, hình dạng, chức năng tinh trùng và sức khỏe sinh sản của người nữ cũng góp phần quyết định khả năng có thai.

Nguyên nhân khiến tinh trùng di động kém

Tinh trùng di động kém có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, bao gồm bệnh lý ở cơ quan sinh sản, rối loạn nội tiết, yếu tố di truyền và thói quen sinh hoạt. Một số trường hợp có nhiều yếu tố tác động đồng thời, trong khi những trường hợp khác không xác định được nguyên nhân cụ thể. Các yếu tố thường được xem xét khi đánh giá tình trạng này bao gồm:

• Giãn tĩnh mạch thừng tinh: Tình trạng các tĩnh mạch trong bìu giãn bất thường có thể ảnh hưởng đến môi trường hoạt động của tinh hoàn. Ở một số nam giới, bệnh có liên quan đến sự suy giảm số lượng và khả năng di động của tinh trùng.
• Nhiễm trùng đường sinh dục: Một số bệnh nhiễm trùng hoặc tình trạng viêm tại cơ quan sinh sản có thể ảnh hưởng đến chất lượng tinh dịch. Mức độ tác động phụ thuộc vào vị trí, nguyên nhân và tình trạng bệnh cụ thể.
• Rối loạn nội tiết tố: Các hormone sinh sản tham gia điều hòa hoạt động của tinh hoàn và quá trình tạo tinh trùng. Khi hệ thống nội tiết bị rối loạn, chất lượng tinh trùng, bao gồm khả năng di động, có thể bị ảnh hưởng.
• Yếu tố di truyền: Một số bất thường di truyền hiếm gặp có thể ảnh hưởng đến cấu trúc hoặc chức năng của đuôi tinh trùng. Điều này khiến tinh trùng khó di chuyển bình thường dù vẫn được sản xuất trong tinh hoàn.
• Hút thuốc lá và sử dụng chất kích thích: Các chất có hại trong khói thuốc và một số chất kích thích có thể liên quan đến sự suy giảm chất lượng tinh trùng. Mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy thời gian và mức độ tiếp xúc.
• Tiếp xúc với nhiệt độ cao: Tinh hoàn cần môi trường nhiệt độ phù hợp để duy trì quá trình sản xuất tinh trùng. Việc tiếp xúc với nhiệt độ cao kéo dài có thể ảnh hưởng đến một số chỉ số tinh dịch, trong đó có khả năng di động.
• Một số thuốc và phương pháp điều trị: Hóa trị, xạ trị và một số thuốc có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh. Việc sử dụng testosterone từ bên ngoài hoặc steroid đồng hóa cũng có thể làm suy giảm khả năng sản xuất tinh trùng.
• Tình trạng sức khỏe và lối sống: Béo phì, thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài và một số bệnh mạn tính có thể liên quan đến những thay đổi về chất lượng tinh dịch. Tuy nhiên, không thể xác định nguyên nhân chỉ dựa trên các yếu tố này.

Ngoài ra, kết quả tinh dịch đồ còn có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng sốt hoặc bệnh cấp tính trước thời điểm xét nghiệm. Vì vậy, bác sĩ thường xem xét tiền sử sức khỏe và điều kiện lấy mẫu trước khi kết luận về một bất thường kéo dài.

Cách cải thiện tinh trùng di động kém an toàn

Việc cải thiện khả năng di động của tinh trùng cần dựa trên nguyên nhân và tình trạng sức khỏe của từng người. Những thay đổi trong sinh hoạt có thể hỗ trợ sức khỏe sinh sản, nhưng không bảo đảm khắc phục hoàn toàn tình trạng này, đặc biệt khi nguyên nhân liên quan đến bệnh lý hoặc yếu tố di truyền.

Điều chỉnh chế độ ăn uống cân đối

Chế độ ăn đầy đủ dưỡng chất giúp cơ thể duy trì hoạt động chuyển hóa và chức năng sinh sản bình thường. Bạn nên ưu tiên thực phẩm đa dạng như rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá và những nguồn protein phù hợp với nhu cầu dinh dưỡng. Một số chất dinh dưỡng như kẽm, selen và vitamin tham gia vào nhiều hoạt động sinh học của cơ thể. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng chắc chắn để khẳng định việc tự bổ sung các chất này ở liều cao sẽ cải thiện khả năng có con ở tất cả nam giới có tinh trùng di động kém.

Hạn chế thuốc lá, rượu bia và chất kích thích

Ngừng hút thuốc lá và hạn chế rượu bia là những biện pháp có lợi cho sức khỏe tổng thể, đồng thời có thể giúp giảm bớt các yếu tố bất lợi đối với chất lượng tinh trùng. Nếu đang sử dụng thuốc lá, bạn có thể tìm kiếm sự hỗ trợ từ nhân viên y tế để xây dựng kế hoạch cai thuốc phù hợp.

Nam giới cũng nên tránh sử dụng steroid đồng hóa hoặc testosterone khi không có chỉ định chuyên môn. Nếu đang điều trị bằng thuốc kê đơn, cần trao đổi với bác sĩ về kế hoạch sinh con thay vì tự ý thay đổi hoặc ngừng sử dụng thuốc.

Duy trì vận động và nghỉ ngơi hợp lý

Vận động thể chất đều đặn giúp cải thiện sức khỏe tim mạch, hỗ trợ chuyển hóa và duy trì cân nặng phù hợp. Bạn có thể lựa chọn các hoạt động vừa sức như đi bộ nhanh, bơi lội hoặc tập luyện thể thao phù hợp với tình trạng sức khỏe. Bên cạnh đó, duy trì thời gian ngủ ổn định và kiểm soát căng thẳng cũng góp phần hỗ trợ sức khỏe nói chung. Mặc dù những thay đổi này không phải phương pháp điều trị đặc hiệu, chúng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sinh lý bình thường.

Hạn chế tiếp xúc với nhiệt độ cao kéo dài

Việc tiếp xúc thường xuyên với nguồn nhiệt cao có thể gây bất lợi cho môi trường hoạt động của tinh hoàn. Vì vậy, bạn nên tránh ngâm mình trong nước quá nóng kéo dài và chú ý các biện pháp bảo hộ khi làm việc ở môi trường có nhiệt độ cao.

Tuy nhiên, không cần áp dụng những biện pháp làm mát tinh hoàn cực đoan hoặc sử dụng thiết bị chưa được kiểm chứng. Việc duy trì sinh hoạt thoải mái và hạn chế tiếp xúc nhiệt quá mức thường là cách tiếp cận hợp lý hơn.

Thăm khám để xác định và điều trị nguyên nhân

Nếu tình trạng giảm khả năng di động liên quan đến bệnh lý có thể điều trị, bác sĩ sẽ cân nhắc hướng xử trí phù hợp. Chẳng hạn, một số trường hợp giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể được xem xét can thiệp khi đáp ứng các tiêu chí chuyên môn.

Đối với những cặp đôi gặp khó khăn trong việc có thai, các phương pháp hỗ trợ sinh sản như bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) hoặc thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) có thể được cân nhắc. Việc lựa chọn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm tổng số tinh trùng di động, tuổi người nữ và những nguyên nhân gây hiếm muộn đi kèm.

Khi nào cần đi khám và kiểm tra tinh trùng di động kém?

Tinh trùng di động kém thường không gây ra triệu chứng đặc hiệu và nhiều người chỉ phát hiện khi thực hiện xét nghiệm tinh dịch đồ. Vì vậy, nếu đang gặp khó khăn trong việc có con hoặc có yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, bạn nên chủ động trao đổi với bác sĩ. Một số trường hợp cần được đánh giá chuyên khoa bao gồm:

• Chậm có thai: Hai người quan hệ tình dục đều đặn, không sử dụng biện pháp tránh thai nhưng chưa có thai sau 12 tháng. Nếu người nữ từ 35 tuổi trở lên, việc đánh giá khả năng sinh sản thường được khuyến nghị sau khoảng 6 tháng.
• Kết quả tinh dịch đồ bất thường: Tỷ lệ tinh trùng di động thấp hơn giới hạn tham chiếu hoặc có nhiều chỉ số bất thường cùng lúc cần được bác sĩ xem xét. Xét nghiệm có thể được thực hiện lại để xác nhận tình trạng.
• Có triệu chứng bất thường ở cơ quan sinh dục: Đau, sưng hoặc xuất hiện khối bất thường ở vùng bìu là những dấu hiệu cần thăm khám. Trường hợp đau tinh hoàn đột ngột và dữ dội cần được đánh giá cấp cứu.
• Có tiền sử bệnh lý ảnh hưởng đến sinh sản: Nam giới từng mắc bệnh tinh hoàn, có tinh hoàn ẩn, phẫu thuật vùng bẹn hoặc điều trị ung thư nên trao đổi với bác sĩ khi có kế hoạch sinh con.
• Có dấu hiệu rối loạn nội tiết: Giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương hoặc những thay đổi bất thường khác có thể cần được kiểm tra, nhất là khi đi kèm tình trạng khó có con.

Khi thực hiện tinh dịch đồ, nam giới thường được hướng dẫn kiêng xuất tinh từ 2 đến 7 ngày trước khi lấy mẫu. Đồng thời, cần tuân thủ hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm về cách lấy và chuyển mẫu, bởi điều kiện bảo quản hoặc thời gian vận chuyển không phù hợp có thể ảnh hưởng đến kết quả đánh giá khả năng di động.

Nếu kết quả bất thường, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm lại và thực hiện thêm những kiểm tra cần thiết. Quá trình sản xuất và trưởng thành của tinh trùng kéo dài khoảng vài tháng, do đó việc đánh giá hiệu quả của các thay đổi lối sống hoặc phương pháp điều trị thường cần thời gian phù hợp.

Tinh trùng di động kém có thể làm giảm cơ hội thụ thai tự nhiên, nhưng không đồng nghĩa với việc nam giới mất hoàn toàn khả năng sinh sản. Mức độ ảnh hưởng cần được đánh giá dựa trên kết quả tinh dịch đồ, sức khỏe của cả hai người và những yếu tố nguy cơ liên quan.

Khi phát hiện tinh trùng di động kém, bạn nên duy trì lối sống lành mạnh, tránh tự sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung chưa được chứng minh hiệu quả và thăm khám chuyên khoa khi cần thiết. Việc xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp bác sĩ lựa chọn hướng xử trí phù hợp, đồng thời hạn chế những lo lắng không cần thiết về khả năng có con.