Mất kinh nguyệt: Nguyên nhân, chẩn đoán, phương pháp điều trị và phòng ngừa

Mất kinh nguyệt (hay trong y khoa gọi là vô kinh) là sự vắng mặt của chu kỳ kinh nguyệt ở một người phụ nữ đang trong độ tuổi sinh sản. Tình trạng này không phải là một bệnh lý riêng biệt mà là triệu chứng của nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau từ sự mất cân bằng nội tiết tố đến các bất thường về cấu trúc giải phẫu. 

Chu kỳ kinh nguyệt được điều hòa bởi một hệ thống phức tạp bao gồm vùng hạ đồi, tuyến yên, buồng trứng và tử cung. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong trục liên kết này đều có thể dẫn đến việc mất kinh. Hiểu rõ loại hình mất kinh là bước đầu tiên quan trọng để định hướng chẩn đoán và điều trị chính xác.

Những dấu hiệu và triệu chứng của mất kinh nguyệt 

Tùy thuộc vào nguyên nhân gốc rễ gây bệnh mà người phụ nữ có thể gặp phải hàng loạt các triệu chứng đi kèm khác phản ánh sự rối loạn của hệ thống nội tiết. Các triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Tiết dịch sữa ở núm vú (Galactorrhea): Ngực tiết ra dịch màu trắng đục như sữa dù không đang mang thai hoặc cho con bú là dấu hiệu của tăng Prolactin máu.
• Rụng tóc và thay đổi tính chất tóc: Tóc trở nên mỏng yếu và dễ gãy rụng do sự suy giảm Estrogen hoặc rối loạn tuyến giáp.
• Đau đầu và giảm thị lực: Cơn đau đầu dữ dội hoặc tầm nhìn bị thu hẹp có thể gợi ý sự hiện diện của khối u tuyến yên chèn ép dây thần kinh thị giác.
• Rậm lông và mụn trứng cá: Sự xuất hiện của lông rậm ở mặt, ngực, bụng kèm theo da nhờn và mụn trứng cá nặng thường liên quan đến hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS).
• Đau vùng chậu: Cảm giác đau âm ỉ hoặc quặn thắt ở vùng bụng dưới có thể do các vấn đề cấu trúc tử cung hoặc buồng trứng.

Biến chứng có thể gặp khi mắc chứng mất kinh nguyệt 

Nếu không được điều trị kịp thời thì mất kinh nguyệt có thể dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người phụ nữ.

• Vô sinh hiếm muộn: Đây là biến chứng đáng lo ngại nhất vì mất kinh đồng nghĩa với việc không rụng trứng và khiến người phụ nữ không thể thụ thai tự nhiên.
• Loãng xương: Nồng độ Estrogen thấp kéo dài trong các trường hợp vô kinh do suy buồng trứng hoặc rối loạn vùng hạ đồi sẽ làm giảm mật độ xương và tăng nguy cơ gãy xương.
• Bệnh lý tim mạch: Sự thiếu hụt Estrogen cũng làm mất đi yếu tố bảo vệ tim mạch tự nhiên ở nữ giới và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạch vành.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Bạn không nên chủ quan chờ đợi kinh nguyệt tự quay lại mà cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa phụ sản hoặc nội tiết khi có các biểu hiện sau:

• Bạn gái đã qua tuổi dậy thì mà chưa thấy xuất hiện kỳ kinh nguyệt đầu tiên.
• Bạn đã từng có kinh nguyệt nhưng hiện tại bị mất kinh liên tiếp trong 3 chu kỳ (nếu vòng kinh đều) hoặc 6 tháng (nếu vòng kinh không đều).
• Mất kinh kèm theo tiết sữa ở núm vú hoặc đau đầu dữ dội và rối loạn thị giác.
• Xuất hiện các dấu hiệu nam hóa như mọc râu hoặc giọng nói trầm ồm.
• Mất kinh sau khi thực hiện các thủ thuật nạo hút thai hoặc phẫu thuật tử cung.

Nguyên nhân gây mất kinh vô cùng đa dạng và có thể xuất phát từ yếu tố sinh lý tự nhiên hoặc các bệnh lý phức tạp, bao gồm:

• Thai kỳ: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất của mất kinh thứ phát.
• Cho con bú: Hormone Prolactin tiết ra để tạo sữa có thể ức chế quá trình rụng trứng và gây mất kinh tạm thời.
• Mãn kinh: Buồng trứng suy giảm chức năng tự nhiên và ngừng sản xuất trứng ở phụ nữ lớn tuổi.
• Thuốc tránh thai: Một số loại thuốc tránh thai nội tiết dạng uống hoặc tiêm hay cấy que có thể làm ngưng kinh nguyệt.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): Rối loạn nội tiết phổ biến gây ra các nang nhỏ trên buồng trứng và cản trở sự rụng trứng.
• Rối loạn tuyến giáp: Suy giáp hoặc cường giáp đều có thể gây ra kinh nguyệt không đều hoặc mất kinh.
• Khối u tuyến yên: U lành tính tuyến yên tiết Prolactin gây ức chế buồng trứng.

Những ai có nguy cơ mắc phải mất kinh nguyệt? 

Bất kỳ phụ nữ nào cũng có thể gặp phải tình trạng này nhưng nguy cơ sẽ cao hơn ở những nhóm đối tượng sau:

• Phụ nữ có tiền sử gia đình (mẹ hoặc chị gái) từng bị mất kinh hoặc mãn kinh sớm.
• Các vận động viên thể thao chuyên nghiệp (như múa ballet, điền kinh, thể dục dụng cụ).
• Người mắc chứng rối loạn ăn uống như chán ăn tâm thần (Anorexia) hoặc ăn vô độ (Bulimia).
• Người có các bệnh lý di truyền như hội chứng Turner (chỉ có một nhiễm sắc thể X).

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải mất kinh nguyệt 

Các yếu tố môi trường và thói quen sinh hoạt cũng góp phần thúc đẩy sự khởi phát của bệnh:

• Chế độ ăn kiêng quá khắt khe thiếu hụt chất béo và protein cần thiết cho việc tổng hợp hormone.
• Thường xuyên thức khuya và sinh hoạt không điều độ làm rối loạn nhịp sinh học.
• Môi trường làm việc độc hại tiếp xúc nhiều với hóa chất hoặc tia xạ.
• Có tiền sử mắc các bệnh phụ khoa viêm nhiễm tái đi tái lại nhiều lần.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán mất kinh nguyệt 

Để xác định chính xác nguyên nhân gây mất kinh thì bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện quy trình chẩn đoán bài bản từ đơn giản đến phức tạp, cụ thể:

• Thử thai: Đây là bước đầu tiên và bắt buộc để loại trừ nguyên nhân mang thai ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.
• Xét nghiệm máu: Định lượng các hormone quan trọng bao gồm FSH, LH, Prolactin, TSH và Testosterone để đánh giá chức năng của buồng trứng, tuyến yên và tuyến giáp.
• Siêu âm vùng chậu: Quan sát hình ảnh tử cung và buồng trứng để phát hiện đa nang buồng trứng hoặc các bất thường giải phẫu bẩm sinh hay u xơ.
• Nội soi buồng tử cung: Bác sĩ đưa ống soi vào tử cung để kiểm tra và chẩn đoán dính buồng tử cung.

Phương pháp điều trị mất kinh nguyệt

Chiến lược điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân gốc rễ gây ra tình trạng mất kinh, từ điều chỉnh lối sống cho tới điều trị nội khoa, cụ thể:

• Thuốc tránh thai nội tiết: Giúp thiết lập lại chu kỳ kinh nguyệt đều đặn và giảm các triệu chứng nam hóa trong hội chứng buồng trứng đa nang.
• Liệu pháp hormone thay thế (HRT): Bổ sung Estrogen và Progesterone cho những phụ nữ bị suy buồng trứng sớm để ngăn ngừa loãng xương và giảm triệu chứng mãn kinh.
• Thuốc điều trị tuyến giáp: Sử dụng Levothyroxine cho suy giáp hoặc thuốc kháng giáp cho cường giáp.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của mất kinh nguyệt 

Chế độ sinh hoạt

Việc phòng bệnh chủ yếu tập trung vào việc duy trì lối sống lành mạnh và chăm sóc sức khỏe tổng quát để đảm bảo hệ nội tiết hoạt động hiệu quả với các biện pháp sau:

• Duy trì cân nặng lý tưởng với chỉ số BMI trong khoảng từ 19 đến 23.
• Ngủ đủ giấc và đúng giờ để hormone được sản xuất nhịp nhàng theo nhịp sinh học.
• Tập thể dục đều đặn khoảng 30 phút mỗi ngày với các bộ môn nhẹ nhàng như yoga, đi bộ hoặc bơi lội thay vì tập quá sức.
• Giữ vệ sinh vùng kín sạch sẽ hàng ngày bằng dung dịch vệ sinh dịu nhẹ và thay băng vệ sinh thường xuyên trong kỳ kinh để tránh viêm nhiễm ngược dòng gây dính tử cung.

Chế độ dinh dưỡng

Bên cạnh chế độ sinh hoạt, dinh dưỡng có tác động lớn tới chức năng nội tiết, bạn có thể áp dụng các lưu ý sau:

• Bổ sung sắt: Ăn nhiều thực phẩm giàu sắt như thịt bò, gan, rau bina để ngăn ngừa thiếu máu (đặc biệt quan trọng khi kinh nguyệt quay trở lại).
• Tăng cường canxi và vitamin D: Sữa, phô mai, cá hồi giúp bảo vệ xương khớp trong giai đoạn thiếu hụt Estrogen.
• Hạn chế chất kích thích: Tránh xa rượu bia và thuốc lá vì chúng gây độc cho buồng trứng và làm rối loạn nội tiết.

Phương pháp phòng ngừa mất kinh nguyệt 

Chị em phụ nữ có thể chủ động phòng ngừa tình trạng mất kinh nguyệt bằng cách duy trì lối sống khoa học và cân bằng. Trước hết cần kiểm soát cân nặng ở mức lý tưởng thông qua chế độ dinh dưỡng đầy đủ các nhóm chất thiết yếu. Việc ăn kiêng quá khắt khe hoặc tăng giảm cân đột ngột đều gây hại cho hệ nội tiết. 

Bên cạnh đó cần quản lý tốt căng thẳng và ngủ đủ giấc để ổn định hormone. Mọi người nên duy trì thói quen tập thể dục điều độ nhưng tránh vận động quá sức. Nếu nhận thấy dấu hiệu bất thường thì cần thăm khám sớm với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn kịp thời.

Mất kinh nguyệt là một vấn đề sức khỏe phức tạp yêu cầu sự kiên nhẫn trong quá trình chẩn đoán và điều trị. Việc thăm khám định kỳ và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp bạn sớm tìm lại nhịp sinh học tự nhiên và bảo vệ thiên chức làm mẹ thiêng liêng.