Lupus ban đỏ dạng đĩa là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Lupus ban đỏ dạng đĩa (DLE - Discoid lupus erythematosus) là một bệnh da liễu tự miễn mãn tính, đặc trưng bởi các mảng hồng ban da đóng vảy. Vảy có thể cứng bong tróc, cùng với các viêm loét mãn tính da dai dẳng thường dẫn đến sẹo và teo da. Nếu tổn thương ở vùng da đầu và gây sẹo, khả năng rụng tóc là vĩnh viễn.

Mặc dù lupus ban đỏ dạng đĩa là một tình trạng bệnh lý kéo dài suốt đời, nhưng bệnh thường chỉ gây ra các vấn đề sức khoẻ về da liễu là chính yếu. Tổn thương lupus ban đỏ dạng đĩa điển hình hầu hết không gây đau hoặc ngứa.

Những dấu hiệu và triệu chứng của lupus ban đỏ dạng đĩa

Các tổn thương lupus ban đỏ dạng đĩa thường tiến triển theo thời gian.

Đặc điểm tổn thương: Lupus ban đỏ dạng đĩa gây ra các tổn thương tròn, hình đồng xu. Các mảng hồng ban da có vảy, dai dẳng ở những vùng da tiếp xúc với ánh sáng như mặt, da đầu và tai là đặc điểm nhận dạng của lupus ban đỏ dạng đĩa.

Phân bố: Lupus ban đỏ dạng đĩa có thể khu trú hoặc lan tỏa. 

• Lupus ban đỏ dạng đĩa khu trú: Chiếm khoảng 80% trường hợp và thường nằm ở phía trên cổ. Các vị trí điển hình bao gồm mũi, má, dái tai và lõm tai. Bệnh cũng có thể xuất hiện ở môi, niêm mạc miệng, mũi hoặc mí mắt.
• Lupus ban đỏ dạng đĩa lan tỏa: Chiếm khoảng 20% trường hợp, xuất hiện ở cả trên và dưới cổ. Các tổn thương có hình thái tương tự như trên mặt và da đầu. Chúng phân bố rộng rãi bao gồm ngực trước, lưng trên, mu bàn tay, và ít phổ biến hơn là chi dưới, lòng bàn tay và lòng bàn chân. Rất hiếm khi có sự liên quan đến niêm mạc sinh dục.

Giai đoạn ban đầu: Tổn thương bắt đầu là các mảng khô, đỏ, sau đó phát triển thành các mảng đỏ có vảy dính.

Dấu hiệu sừng hóa: Tăng sừng nang lông là phổ biến, là các nút keratin bên trong nang lông. Khi lớp vảy này được loại bỏ bằng băng dính, các nút sừng có thể được nhìn thấy, được gọi là “dấu hiệu thảm đinh”.

Triệu chứng cơ năng: Phát ban lupus ban đỏ dạng đĩa thường không có triệu chứng. Tuy nhiên, một số trường hợp có thể gây ngứa và đau rát nhẹ.

Biến chứng có thể gặp khi mắc lupus ban đỏ dạng đĩa

Một số biến chứng có thể xuất hiện khi mắc bệnh:

• Gây sẹo và biến dạng: Lupus ban đỏ dạng đĩa là bệnh lý gây sẹo mãn tính. Khi lupus ban đỏ dạng đĩa tiến triển, sẹo teo da là phổ biến. Bệnh thường gây sẹo vĩnh viễn, dẫn đến biến dạng khuôn mặt và sẹo tồn tại suốt đời. Nếu phát ban xảy ra trên da đầu, nó có thể gây rụng tóc, và nếu sẹo hình thành, rụng tóc có thể là vĩnh viễn.
• Thay đổi sắc tố: Các tổn thương lupus ban đỏ dạng đĩa gây ra rối loạn sắc tố, bao gồm tăng hoặc giảm sắc tố. Sự thay đổi sắc tố này đặc biệt dễ nhận thấy và gây khó chịu ở những người có màu da sẫm. Thay đổi sắc tố có thể cải thiện sau thời gian dài.
• Tiến triển thành lupus ban đỏ hệ thống: Khoảng 5% bệnh nhân lupus ban đỏ dạng đĩa khu trú và 15% bệnh nhân lupus ban đỏ dạng đĩa lan tỏa có thể phát triển thành lupus ban đỏ hệ thống (SLE - Systemic lupus erythematosus).
• Tăng nguy cơ ung thư da: Việc có phát ban dạng đĩa kéo dài có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư da. Ung thư biểu mô tế bào vảy có thể xảy ra nhưng hiếm khi phát sinh trong một mảng lupus ban đỏ dạng đĩa lâu năm trên da hoặc niêm mạc. Trái lại, các vết loét dạng đĩa bên trong miệng có thể làm tăng nguy cơ mắc loại ung thư da này.
• Tác động tâm lý: Lupus ban đỏ dạng đĩa có thể gây nên những tác động tiêu cực về thể chất và tâm lý, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Nếu bạn có bất kỳ lo ngại nào về tình trạng da đang diễn ra hoặc việc điều trị bệnh lý có liên quan tình trạng da đang đề cập, bạn nên tìm đến bác sĩ da liễu để được tư vấn và chẩn đoán.

Bệnh nhân được chẩn đoán mắc lupus ban đỏ dạng đĩa nên được kiểm tra toàn diện để tìm kiếm các biểu hiện khác nếu có của lupus ban đỏ hệ thống.

Nguyên nhân cơ bản gây ra lupus, bao gồm lupus ban đỏ dạng đĩa, vẫn chưa được các chuyên gia biết rõ. Lupus ban đỏ dạng đĩa hiện được xem như là một bệnh tự miễn - xảy ra khi hệ thống miễn dịch của cơ thể bị kích hoạt và tấn công chính cơ thể của mình. Sự tấn công miễn dịch này tiêu diệt một lớp tế bào của da, gây ra hiện tượng bong tróc trên bề mặt da.

Nguyên nhân gây lupus ban đỏ dạng đĩa được xác định bao gồm các yếu tố nội sinh và ngoại sinh.

Về yếu tố nội sinh:

• Khuynh hướng di truyền: Lupus ban đỏ dạng đĩa có liên quan đến các alen phức hợp tương thích mô chính HLA-DQA1 và DRB1.
• Đa hình nucleotide đơn: Các đa hình gen như TYK2, IRF5, và CTLA4 cũng có liên quan đến bệnh.
• Vai trò của Interferon: Interferon, đặc biệt là loại 1, là một cytokine quan trọng trong sinh bệnh học của lupus ban đỏ dạng đĩa. Các gen IRF5 và TYK2 tham gia vào việc điều chỉnh interferon.
• Nguy cơ gen: Đa hình ITGAM làm tăng nguy cơ mắc lupus ban đỏ dạng đĩa cao hơn so với SLE.
• Tiền sử gia đình: Lupus và các bệnh tự miễn khác có xu hướng di truyền trong gia đình.
• Giới tính: Phụ nữ có nguy cơ mắc Lupus ban đỏ dạng đĩa cao gấp ba lần so với nam giới.

Về yếu tố ngoại sinh:

• Hút thuốc: Hút thuốc lá là yếu tố có liên quan đến người mắc lupus ban đỏ dạng đĩa. Hút thuốc không chỉ làm tăng nguy cơ mắc bệnh, tăng mức độ trầm trọng của bệnh mà còn làm giảm hiệu quả của thuốc chống sốt rét (là thuốc điều trị hiệu quả lupus ban đỏ nhưng lại thuộc nhóm thuốc chống sốt rét).
• Bức xạ cực tím: Lupus ban đỏ dạng đĩa là một tổn thương da nhạy cảm với ánh sáng mặt trời, do đó, bức xạ cực tím có thể là yếu tố khởi phát lupus ban đỏ dạng đĩa hoặc làm bệnh nặng thêm. Triệu chứng lupus da có thể nặng hơn ở khoảng 70% người bệnh sau khi tiếp xúc với tia UV. Tuy nhiên, tổn thương lupus ban đỏ dạng đĩa cũng có thể được tìm thấy ở các vùng da không tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.

Lupus ban đỏ dạng đĩa thường gặp ở một số nhóm đối tượng nhất định. Những đối tượng có nguy cơ cao hơn mắc bệnh lupus ban đỏ dạng đĩa bao gồm:

• Giới tính: Nữ giới có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
• Tuổi tác: Phụ nữ ở độ tuổi 20, 30 và 40 bị ảnh hưởng thường xuyên nhất. Nhóm tuổi có nguy cơ cao là từ 15 đến 44 tuổi.
• Sắc tộc và màu da: Lupus ban đỏ dạng đĩa phổ biến hơn đáng kể ở những người có màu da sẫm. Các nhóm có nguy cơ cao bao gồm người Mỹ gốc Phi, người Mỹ gốc Á, người gốc Tây Ban Nha/Latinh hoặc người Mỹ bản địa.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán lupus ban đỏ dạng đĩa

Lupus ban đỏ dạng đĩa được chẩn đoán thông qua sự phân bố và đặc điểm lâm sàng của các mảng da tổn thương. Một khi bệnh nhân được chẩn đoán mắc lupus ban đỏ dạng đĩa, họ nên trải qua một cuộc kiểm tra toàn diện để tìm các biểu hiện khác của lupus ban đỏ.

• Sinh thiết da: Đây là xét nghiệm thường được sử dụng để xác nhận chẩn đoán. Bác sĩ da liễu sẽ lấy một mẫu da nhỏ từ tổn thương. Mẫu này được gửi đến phòng thí nghiệm để kiểm tra dưới kính hiển vi, giúp xác định xem vết loét là nguyên nhân do lupus ban đỏ dạng đĩa hay một tình trạng khác gây ra.
• Xét nghiệm máu và nước tiểu: Bao gồm công thức máu toàn phần, chức năng thận và kháng thể kháng nhân. Phân tích nước tiểu cũng được thực hiện.

Phương pháp điều trị lupus ban đỏ dạng đĩa

Mặc dù không có phương cách chữa khỏi hoàn toàn lupus ban đỏ dạng đĩa, nhưng việc điều trị có thể giúp quản lý và kiểm soát các triệu chứng. Lupus ban đỏ dạng đĩa là một tình trạng bệnh lý da mãn tính kéo dài trong nhiều năm. Việc điều trị có thể khó khăn mặc dù có nhiều phương thức trị liệu khác nhau để lựa chọn.

Một số nghiên cứu cho thấy các loại thuốc điều trị lupus da hữu ích cho khoảng 60% người mắc bệnh. Các biện pháp chung nhằm kiểm soát các yếu tố ngoại sinh, đặc biệt là ánh nắng mặt trời:

• Bảo vệ da khỏi ánh nắng: Cần bảo vệ cẩn thận quanh năm khỏi ánh nắng mặt trời bằng cách sử dụng quần áo và kem chống nắng phổ rộng có chỉ số SPF cao.
• Tránh ánh nắng trong nhà: Ngay cả khi ở trong nhà, một số bệnh nhân có thể cần tránh xa cửa sổ kính hoặc sử dụng phim chặn tia UV cho cửa sổ.
• Bổ sung vitamin D: Nên khuyến nghị bổ sung vitamin D cho những người tránh ánh nắng mặt trời nghiêm ngặt.
• Bỏ hút thuốc: Bỏ hút thuốc là cần thiết, vì hút thuốc làm giảm hiệu quả của thuốc chống sốt rét (là thuốc điều trị hiệu quả lupus ban đỏ nhưng lại thuộc nhóm thuốc chống sốt rét).

Các biện pháp điều trị cụ thể:

• Ngắn hạn: Corticosteroid toàn thân, như prednisone hoặc prednisolone, có thể được sử dụng để kiểm soát bệnh trong thời gian ngắn.
• Dài hạn: Các loại thuốc sau đây được sử dụng, đôi khi kết hợp, để điều trị lâu dài lupus ban đỏ dạng đĩa:
  • Thuốc chống sốt rét: Bao gồm hydroxychloroquine, chloroquine, và mepacrine. Các thuốc này giúp giảm phát ban, chống lại mệt mỏi và giảm đau khớp.
  • Thuốc chống viêm và thuốc ức chế miễn dịch: Như dapsone hoặc methotrexate liều thấp, giúp giảm đau và sưng.

Các thuốc khác: Clofazimine, retinoid đường uống (như isotretinoin và acitretin), mycophenolate mofetil, ciclosporin, cyclophosphamide, azathioprine, thalidomide, globulin miễn dịch tiêm tĩnh mạch, và các tác nhân sinh học.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của lupus ban đỏ dạng đĩa

Chế độ sinh hoạt

Các biện pháp này tập trung vào việc bảo vệ da khỏi tia cực tím (UV) vì sự tiếp xúc với tia UV có thể làm các triệu chứng lupus ban đỏ dạng đĩa nặng hơn ở tới 70% người mắc lupus da.

• Sử dụng kem chống nắng: Thoa kem chống nắng phổ rộng có chỉ số SPF ít nhất là 30 hàng ngày. Cần thoa lại kem chống nắng mỗi bốn giờ một lần.
• Tránh giờ nắng gắt: Hạn chế tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, nhất là khi các tia nắng có cường độ mạnh nhất trong ngày, thường là giữa trưa từ 10 giờ sáng và đến 4 giờ chiều.
• Bảo vệ bằng quần áo: Mặc quần áo bảo vệ da khỏi ánh nắng, bao gồm tay áo dài và mũ rộng vành.
• Tránh các nguồn UV khác: Hạn chế thời gian ở dưới ánh đèn huỳnh quang trong nhà và tuyệt đối không sử dụng giường tắm nắng. Nếu bạn có cửa sổ kính, bạn có thể cần tránh xa hoặc sử dụng phim chặn tia UV.
• Chăm sóc tổn thương: Để giảm nguy cơ nhiễm trùng và sẹo, cần tránh gãi hoặc cạy gỡ các vết loét.

Chế độ dinh dưỡng

Vì người bệnh lupus ban đỏ cần thực hiện các biện pháp tránh nắng nghiêm ngặt, trong khi ánh nắng mặt trời là nguồn cung cấp vitamin D chính cho cơ thể, do đó vitamin D cần được bổ sung trong chế độ ăn của người bệnh.

Phương pháp phòng ngừa lupus ban đỏ dạng đĩa

Vì lupus ban đỏ không có vắc xin ngừa bệnh, việc phòng ngừa tập trung vào các biện pháp không đặc hiệu, bao gồm:

• Quản lý các triệu chứng bằng cách tránh tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.
• Tránh tiếp xúc với bức xạ cực tím để ngăn ngừa các đợt bùng phát triệu chứng.
• Bỏ hút thuốc lá được khuyến nghị vì nó làm trầm trọng thêm bệnh và cản trở việc điều trị.