Gãy xương đòn là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách xử trí ngăn ngừa biến chứng

Gãy xương đòn (hay còn gọi là gãy xương quai xanh) là tình trạng mất tính liên tục của cấu trúc xương đòn. Về mặt giải phẫu học, xương đòn là một xương dài hình chữ S nằm ngang ở phía trước trên của lồng ngực. 

Do vị trí nằm ngay dưới da và không được bao phủ bởi lớp cơ dày nên xương đòn rất dễ bị tổn thương khi có lực tác động. Đặc biệt, đoạn 1/3 giữa của xương đòn là vị trí yếu nhất do đây là điểm chuyển tiếp giữa phần lồi ra trước và phần lõm ra sau của xương. 

Tùy thuộc vào mức độ di lệch của các đoạn gãy, bác sĩ chuyên khoa sẽ phân loại gãy xương đòn thành gãy không di lệch, gãy di lệch ít hoặc gãy di lệch hoàn toàn (hai đầu xương gãy trượt qua nhau gây ngắn chi).

Những dấu hiệu và triệu chứng của gãy xương đòn 

Triệu chứng của gãy xương đòn thường xuất hiện ngay lập tức sau chấn thương và rất dễ nhận biết trên lâm sàng. Người bệnh thường trải qua các biểu hiện cấp tính bao gồm:

• Đau chói tại chỗ: Cảm giác đau dữ dội ngay tại vị trí gãy, đau tăng lên khi cố gắng cử động cánh tay hoặc khi hít thở sâu.
• Hạn chế vận động: Người bệnh không thể nâng cánh tay lên cao được mà thường có tư thế đặc trưng là dùng tay lành đỡ lấy khuỷu tay bên đau và khép sát cánh tay vào thân mình để giảm đau.
• Biến dạng vùng vai: Vai bên gãy thường bị xệ xuống thấp hơn và đổ ra trước so với bên lành, làm mất đi sự cân đối của hai vai.
• Sưng nề và bầm tím: Vùng da xung quanh vị trí gãy sưng phồng lên nhanh chóng và xuất hiện các vết bầm tím lan rộng xuống ngực hoặc cánh tay sau 24 đến 48 giờ.
• Tiếng lạo xạo xương: Người bệnh có thể cảm nhận hoặc nghe thấy tiếng lạo xạo khi các đầu xương gãy cọ xát vào nhau (tuy nhiên bác sĩ khuyến cáo không nên cố gắng tạo ra dấu hiệu này để tránh làm tổn thương thêm phần mềm).

Biến chứng có thể gặp khi bị gãy xương đòn 

Mặc dù đa số các trường hợp gãy xương đòn đều lành tính và liền xương tốt nhưng nếu không được điều trị đúng cách hoặc chấn thương quá mạnh thì có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm:

• Tổn thương mạch máu và thần kinh: Ngay dưới xương đòn là bó mạch dưới đòn và đám rối thần kinh cánh tay. Sự di lệch lớn của xương gãy có thể chèn ép hoặc làm đứt các cấu trúc này gây liệt chi hoặc chảy máu ồ ạt đe dọa tính mạng.
• Khớp giả (Non-union): Là tình trạng xương không liền sau 6 đến 9 tháng điều trị, thường xảy ra do cố định không vững chắc hoặc phần mềm che phủ kém nuôi dưỡng.
• Can lệch (Malunion): Xương liền ở vị trí không đúng giải phẫu gây ngắn xương đòn, làm vai bị co rút, mất thẩm mỹ và hạn chế biên độ vận động của khớp vai.
• Viêm xương: Thường gặp trong gãy hở gây nhiễm trùng xương rất khó điều trị.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để thăm khám ngay lập tức sau khi bị chấn thương vùng vai. Đặc biệt cần cấp cứu khẩn cấp nếu xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng sau:

• Đầu xương gãy chọc thủng da gây chảy máu ra ngoài.
• Cảm giác khó thở, đau tức ngực dữ dội hoặc ho ra máu.
• Toàn bộ cánh tay bên chấn thương trở nên lạnh, nhợt nhạt hoặc mất mạch quay.
• Tê liệt hoàn toàn hoặc mất cảm giác vận động ở bàn tay và các ngón tay.

Cơ chế gây gãy xương đòn chủ yếu là do lực tác động cơ học vượt quá giới hạn chịu đựng của xương. Các nguyên nhân cụ thể dẫn đến tình trạng này bao gồm:

• Ngã chống tay: Đây là nguyên nhân gián tiếp phổ biến nhất. Khi ngã, người bệnh theo phản xạ đưa tay ra chống đỡ, lực tác động sẽ truyền từ bàn tay qua cẳng tay, cánh tay lên khớp vai và dồn vào xương đòn làm gãy xương.
• Tai nạn giao thông: Các va chạm mạnh trong tai nạn xe máy hoặc ô tô thường gây ra các chấn thương đa tạng và gãy xương phức tạp, trong đó có xương đòn.
• Chấn thương thể thao: Thường gặp trong các môn thể thao đối kháng có tính va chạm cao như bóng đá, bóng bầu dục, võ thuật hoặc các môn dễ té ngã như đua xe đạp, trượt ván.

Những ai có nguy cơ mắc phải gãy xương đòn? 

Gãy xương đòn là chấn thương không loại trừ bất kỳ ai nhưng tần suất xuất hiện cao hơn ở một số nhóm đối tượng cụ thể:

• Trẻ em và thanh thiếu niên có xương đang phát triển và thường xuyên tham gia các hoạt động vui chơi chạy nhảy nên dễ bị ngã.
• Vận động viên chuyên nghiệp hoặc người chơi thể thao nghiệp dư tham gia các bộ môn mạo hiểm.
• Người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ sau mãn kinh có mật độ xương thấp (loãng xương) khiến xương giòn và dễ gãy.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải gãy xương đòn 

Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp thì một số yếu tố nguy cơ sau đây cũng làm tăng khả năng bị gãy xương đòn:

• Mật độ xương thấp: Những người bị loãng xương hoặc thiếu hụt canxi và vitamin D sẽ có cấu trúc xương yếu hơn bình thường.
• Chế độ dinh dưỡng kém: Thiếu hụt protein và các khoáng chất thiết yếu làm giảm sức bền của hệ xương khớp.
• Không sử dụng đồ bảo hộ: Việc không đeo đai bảo vệ vai khi chơi thể thao hoặc không đội mũ bảo hiểm đúng quy cách khi đi xe máy làm tăng mức độ nghiêm trọng của chấn thương.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán gãy xương đòn 

Việc chẩn đoán gãy xương đòn tương đối đơn giản nhờ vào các triệu chứng lâm sàng rõ rệt và sự hỗ trợ của chẩn đoán hình ảnh. Quy trình chẩn đoán chuẩn y khoa bao gồm:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ chuyên khoa sẽ quan sát sự biến dạng của vai, sờ nắn dọc theo xương đòn để xác định điểm đau chói và sự mất liên tục của xương. Bác sĩ cũng sẽ kiểm tra mạch đập ở cổ tay, cảm giác da và khả năng vận động của các ngón tay để loại trừ tổn thương mạch máu thần kinh. Bác sĩ cũng sẽ nghe phổi để đảm bảo không có biến chứng tràn khí màng phổi.
• Chụp X-quang xương đòn: Đây là phương pháp chẩn đoán hình ảnh tiêu chuẩn vàng. Phim X-quang thẳng và phim chếch 45 độ giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí gãy, đường gãy (gãy ngang, gãy chéo hay gãy vụn) và mức độ di lệch của các đoạn xương.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan): Thường chỉ được chỉ định trong các trường hợp gãy phức tạp ở hai đầu xương đòn có liên quan đến khớp ức đòn hoặc khớp cùng đòn, hoặc khi nghi ngờ có tổn thương các tạng trong lồng ngực mà X-quang không quan sát rõ.

Phương pháp điều trị gãy xương đòn

Tùy thuộc vào mức độ di lệch và các tổn thương kèm theo, bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định phác đồ phù hợp nhất:

• Điều trị bảo tồn: Đây là lựa chọn phổ biến cho đa số các ca gãy xương đòn, đặc biệt là gãy không di lệch hoặc di lệch ít.
• Can thiệp phẫu thuật gãy xương đòn: Phương pháp này là bắt buộc đối với các trường hợp gãy hở, gãy di lệch chồng ngắn trên 2 cm hoặc có biến chứng chèn ép mạch máu thần kinh.
• Phục hồi chức năng: Dù điều trị theo phương pháp nào, người bệnh cũng cần thực hiện nghiêm túc các bài tập vật lý trị liệu theo hướng dẫn để ngăn ngừa cứng khớp, chống teo cơ và sớm lấy lại biên độ vận động bình thường cho cánh tay.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của gãy xương đòn 

Chế độ sinh hoạt: 

Người bệnh đang trong quá trình điều trị gãy xương đòn cần lưu ý:

• Tuân thủ tuyệt đối thời gian đeo đai cố định theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý tháo bỏ đai quá sớm vì có thể gây di lệch thứ phát hoặc khớp giả.
• Không vận động mạnh, không mang vác vật nặng hoặc giơ tay quá đầu bên vai bị gãy cho đến khi xương liền hoàn toàn (được xác nhận qua phim X-quang).
• Giữ vệ sinh vùng da dưới đai nẹp, tắm rửa cẩn thận để tránh gây hăm loét da do mồ hôi tích tụ.

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng đóng vai trò cung cấp nguyên liệu cho quá trình liền xương, người bệnh nên áp dụng các lưu ý sau:

• Tăng cường bổ sung thực phẩm giàu canxi tự nhiên như sữa, phô mai, sữa chua, tôm, cua, cá nhỏ ăn cả xương và các loại rau lá xanh đậm.
• Bổ sung vitamin D thông qua việc tắm nắng sáng sớm hoặc thực phẩm như lòng đỏ trứng, cá hồi để giúp cơ thể hấp thụ tối đa canxi.
• Ăn nhiều thực phẩm giàu protein (thịt nạc, cá, đậu đỗ) và vitamin C (cam, bưởi, ổi) để tăng cường tổng hợp collagen là khung nền của xương.
• Tuyệt đối không hút thuốc lá và hạn chế uống rượu bia vì các chất này làm co mạch máu, giảm nuôi dưỡng ổ gãy và làm chậm quá trình liền xương đáng kể.

Phương pháp phòng ngừa gãy xương đòn

Để giảm thiểu nguy cơ bị gãy xương đòn trong cuộc sống hàng ngày, cần thực hiện các biện pháp sau:

• Luôn đội mũ bảo hiểm chất lượng và tuân thủ luật giao thông để hạn chế chấn thương khi đi xe máy.
• Sử dụng đầy đủ các trang thiết bị bảo hộ chuyên dụng khi tham gia các môn thể thao có tính va chạm mạnh.
• Đối với người cao tuổi, cần thiết kế môi trường sống an toàn, lắp thanh vịn trong nhà tắm, cầu thang và giữ sàn nhà khô ráo để phòng chống té ngã.
• Thường xuyên tập thể dục để tăng cường sức mạnh cơ bắp và khả năng giữ thăng bằng của cơ thể, giúp phản xạ tốt hơn khi gặp sự cố.

Gãy xương đòn tuy gây đau đớn và hạn chế sinh hoạt nhưng có tiên lượng hồi phục rất tốt nếu được điều trị đúng phương pháp. Sự kiên trì trong việc đeo đai cố định kết hợp với chế độ dinh dưỡng khoa học và tập phục hồi chức năng tích cực sẽ giúp người bệnh sớm lấy lại biên độ vận động của khớp vai.