Suy dinh dưỡng ở trẻ em: Dấu hiệu, cách tính và cách khắc phục

Trẻ chậm tăng cân, thấp hơn bạn cùng tuổi hoặc hay ốm vặt có thể khiến cha mẹ lo lắng về suy dinh dưỡng ở trẻ em. Việc đánh giá đúng không chỉ dựa vào cảm quan mà cần theo dõi cân nặng, chiều cao và biểu đồ tăng trưởng.

Tìm hiểu về bệnh suy dinh dưỡng ở trẻ em? Như thế nào là trẻ suy dinh dưỡng

Suy dinh dưỡng ở trẻ em là tình trạng trẻ không được cung cấp hoặc hấp thu đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết cho tăng trưởng và phát triển.

Theo WHO, các chỉ số thấp còi, gầy còm, nhẹ cân và thừa cân được dùng để đánh giá mất cân bằng dinh dưỡng ở trẻ. Trong đó, thiếu dinh dưỡng thường được đánh giá qua thấp còi, gầy còm và nhẹ cân.

Trẻ có thể được nghi ngờ suy dinh dưỡng khi các chỉ số tăng trưởng thấp hơn ngưỡng chuẩn theo biểu đồ tăng trưởng, đặc biệt khi Z-score dưới -2 SD. Tuy nhiên, cha mẹ không nên chỉ nhìn trẻ “gầy” hay “nhỏ con” để kết luận.

Các dạng suy dinh dưỡng thường gặp gồm:

• Nhẹ cân: Cân nặng theo tuổi thấp hơn chuẩn.
• Thấp còi: Chiều cao theo tuổi thấp, thường gợi ý thiếu dinh dưỡng kéo dài.
• Gầy còm: Cân nặng theo chiều cao thấp, thường phản ánh thiếu dinh dưỡng cấp tính.
• Thiếu vi chất: Trẻ thiếu sắt, kẽm, vitamin A, vitamin D hoặc các vi chất khác.

UNICEF lưu ý một trẻ có thể mắc nhiều dạng suy dinh dưỡng cùng lúc, ví dụ vừa thấp còi vừa gầy còm. Vì vậy, đánh giá dinh dưỡng nên dựa trên nhiều chỉ số thay vì chỉ cân nặng.

Dấu hiệu nhận biết suy dinh dưỡng ở trẻ em

Dấu hiệu suy dinh dưỡng ở trẻ em có thể xuất hiện âm thầm. Cha mẹ nên quan sát sinh hoạt hằng ngày của trẻ và kết hợp theo dõi biểu đồ tăng trưởng.

Trẻ chậm tăng cân hoặc sụt cân

Đây là dấu hiệu thường khiến cha mẹ chú ý đầu tiên. Trẻ có thể không tăng cân trong nhiều tháng, cân nặng đứng yên hoặc giảm dù vẫn ăn uống như trước.

Một số trẻ trông gầy hơn, quần áo rộng hơn hoặc tay chân nhỏ dần. Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ cần được đánh giá chế độ ăn, khả năng hấp thu và các bệnh lý đi kèm.

Trẻ thấp hơn rõ so với tuổi

Trẻ suy dinh dưỡng kéo dài có thể tăng chiều cao chậm. Cha mẹ có thể nhận thấy trẻ thấp hơn nhiều so với bạn cùng tuổi hoặc thường xuyên nằm dưới đường chuẩn trên biểu đồ tăng trưởng.

Thấp còi không chỉ là vấn đề chiều cao. Tình trạng này có thể liên quan đến thiếu dinh dưỡng lâu dài, bệnh mạn tính hoặc chăm sóc chưa phù hợp trong những năm đầu đời.

Trẻ ăn kém, dễ mệt

Trẻ suy dinh dưỡng có thể biếng ăn, ăn ít, nhanh no hoặc thường xuyên bỏ bữa. Một số trẻ ít vận động, dễ mệt, không hào hứng chơi đùa như trước.

Tình trạng ăn kém kéo dài có thể làm trẻ thiếu năng lượng và vi chất. Điều này tạo vòng lặp khiến trẻ càng mệt, càng ăn ít và khó phục hồi cân nặng.

Da, tóc và cơ bắp thay đổi

Thiếu dinh dưỡng có thể biểu hiện qua da, tóc và khối cơ. Trẻ có thể da xanh xao, tóc thưa, tóc dễ gãy rụng hoặc móng tay giòn.

Ở một số trẻ, tay chân nhỏ, cơ nhão, bụng có thể trướng nhẹ. Những biểu hiện này không đặc hiệu nhưng là dấu hiệu cha mẹ không nên bỏ qua.

Trẻ hay ốm hoặc phục hồi chậm

Suy dinh dưỡng có thể làm sức đề kháng suy giảm. Trẻ dễ mắc nhiễm trùng hô hấp, tiêu chảy hoặc lâu hồi phục sau bệnh.

Khi trẻ ốm lặp lại, trẻ thường ăn kém và sụt cân. Nếu không được can thiệp đúng, tình trạng suy dinh dưỡng có thể nặng hơn theo thời gian.

Công thức tính suy dinh dưỡng ở trẻ em chuẩn

Cách đánh giá suy dinh dưỡng ở trẻ em thường dựa trên Z-score, còn gọi là chỉ số độ lệch chuẩn so với chuẩn tăng trưởng. Đây là phương pháp giúp so sánh chỉ số của trẻ với nhóm trẻ cùng tuổi, cùng giới hoặc cùng chiều cao.

Công thức chung như sau:

Z-score = (Chỉ số đo được của trẻ - Giá trị trung bình chuẩn) / Độ lệch chuẩn

Các chỉ số thường dùng gồm:

• Cân nặng theo tuổi: Giúp đánh giá trẻ nhẹ cân.
• Chiều cao theo tuổi: Giúp đánh giá trẻ thấp còi.
• Cân nặng theo chiều cao: Giúp đánh giá trẻ gầy còm.
• BMI theo tuổi: Thường dùng ở trẻ lớn hơn.

Theo World Bank, trẻ được phân loại suy dinh dưỡng khi Z-score thấp hơn -2SD hoặc -3SD so với trung vị của chuẩn tăng trưởng WHO. Mốc dưới -2SD thường gợi ý suy dinh dưỡng, còn dưới -3SD thường gợi ý mức độ nặng.

Cha mẹ có thể hiểu đơn giản như sau:

• Từ -2 SD trở lên: Thường chưa được xếp vào suy dinh dưỡng theo chỉ số đó.
• Dưới -2 SD: Gợi ý suy dinh dưỡng.
• Dưới -3 SD: Gợi ý suy dinh dưỡng nặng.

Tuy nhiên, không nên tự kết luận chỉ dựa vào một lần cân đo. Trẻ cần được đo đúng kỹ thuật, nhập đúng tuổi, giới và đối chiếu với biểu đồ tăng trưởng phù hợp.

Cách khắc phục tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em

Khắc phục suy dinh dưỡng ở trẻ em cần bắt đầu từ việc tìm nguyên nhân. Trẻ có thể suy dinh dưỡng do ăn không đủ, ăn lệch nhóm chất, hấp thu kém, bệnh mạn tính, nhiễm giun sán hoặc nhiễm trùng kéo dài.

Một số hướng chăm sóc cha mẹ có thể áp dụng gồm:

• Tăng năng lượng bữa ăn phù hợp với tuổi.
• Bổ sung đạm chất lượng từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ.
• Thêm chất béo lành mạnh từ dầu thực vật, cá béo hoặc các nguồn phù hợp.
• Tăng rau củ và trái cây theo độ tuổi.
• Chia nhỏ bữa nếu trẻ ăn kém.
• Cho trẻ ăn đa dạng, không ép ăn quá mức.
• Theo dõi cân nặng và chiều cao định kỳ.
• Điều trị bệnh nền nếu có.

Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên chú ý cách chế biến thức ăn phù hợp độ tuổi. Thức ăn quá loãng, thiếu dầu mỡ hoặc thiếu đạm có thể khiến trẻ no bụng nhưng không đủ năng lượng.

Không nên tự ý dùng thuốc kích ăn, men tiêu hóa, vitamin liều cao hoặc thực phẩm bổ sung kéo dài khi chưa được tư vấn y tế. Dùng sai cách có thể che lấp nguyên nhân thật sự hoặc gây dư thừa vi chất.

Trẻ suy dinh dưỡng vừa, nặng, trẻ sinh non, trẻ có bệnh nền hoặc trẻ sụt cân nhanh nên được khám dinh dưỡng. Bác sĩ có thể xây dựng kế hoạch phục hồi tăng trưởng phù hợp với từng trẻ.

Suy dinh dưỡng ảnh hưởng đến miễn dịch và tiêm chủng ra sao?

Dinh dưỡng và miễn dịch có mối liên hệ chặt chẽ. Khi trẻ thiếu năng lượng, đạm và vi chất, hệ miễn dịch có thể hoạt động kém hiệu quả hơn, khiến trẻ dễ mắc bệnh nhiễm trùng.

Nhiễm trùng lặp lại lại làm trẻ biếng ăn, tiêu hao năng lượng và sụt cân. Đây là vòng xoắn thường gặp ở trẻ suy dinh dưỡng nếu không được chăm sóc và điều trị đúng.

Về tiêm chủng, trẻ suy dinh dưỡng vẫn cần được bảo vệ bằng vắc xin đúng lịch nếu không có chống chỉ định cụ thể. Một số tình trạng thường bị hiểu nhầm là chống chỉ định nhưng không phải lý do hợp lệ để trì hoãn tiêm chủng; quyết định hoãn tiêm cần dựa trên chống chỉ định và thận trọng cụ thể của từng vắc xin.

Một số nghiên cứu cho thấy suy dinh dưỡng có thể ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch với một số vắc xin, nhưng điều này không có nghĩa trẻ nên bỏ tiêm. Ngược lại, trẻ suy dinh dưỡng thường cần được bảo vệ tốt hơn trước các bệnh truyền nhiễm.

Khi đưa trẻ đi tiêm, cha mẹ nên:

• Mang theo sổ tiêm chủng của trẻ.
• Khai báo tình trạng suy dinh dưỡng hoặc bệnh nền.
• Thông báo thuốc hoặc sản phẩm bổ sung trẻ đang dùng.
• Cho trẻ khám sàng lọc trước tiêm.
• Theo dõi trẻ sau tiêm theo hướng dẫn.

Nếu trẻ đang sốt cao, mắc bệnh cấp tính nặng hoặc có vấn đề sức khỏe cần trì hoãn, nhân viên y tế sẽ đánh giá trước khi quyết định tiêm. Phụ huynh không nên tự ý bỏ lịch tiêm chỉ vì trẻ nhẹ cân hoặc ăn kém.

Suy dinh dưỡng ở trẻ em cần được phát hiện sớm qua cân nặng, chiều cao, biểu đồ tăng trưởng và các dấu hiệu sinh hoạt hằng ngày. Trẻ suy dinh dưỡng có thể bị ảnh hưởng đến phát triển thể chất, miễn dịch và khả năng hồi phục sau bệnh.

Cha mẹ không nên tự chẩn đoán hoặc tự dùng thuốc bổ kéo dài cho trẻ. Cách tốt nhất là theo dõi tăng trưởng định kỳ, xây dựng chế độ ăn phù hợp, điều trị bệnh nền nếu có và đảm bảo tiêm chủng đúng lịch.

Nếu trẻ suy dinh dưỡng, hay ốm hoặc chưa tiêm chủng đầy đủ, phụ huynh có thể đưa trẻ đến Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn lịch tiêm, sàng lọc trước tiêm và theo dõi an toàn.