Cường androgen ở nữ là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Androgen thường được gọi là hormone sinh dục nam nhưng cơ thể nữ giới cũng sản xuất một lượng nhất định. Khi hoạt động androgen tăng quá mức, phụ nữ có thể xuất hiện thay đổi ở da, tóc và chu kỳ kinh. Cường androgen ở nữ không phải một bệnh riêng lẻ mà có thể liên quan đến nhiều rối loạn nội tiết khác nhau.

Cường androgen ở nữ là gì?

Cường androgen ở nữ là tình trạng cơ thể có biểu hiện lâm sàng của androgen tăng và/hoặc xét nghiệm ghi nhận nồng độ androgen cao hơn mức tham chiếu phù hợp. Androgen ở nữ chủ yếu được sản xuất từ buồng trứng và tuyến thượng thận.

Một số androgen thường được quan tâm gồm testosterone, androstenedione và dehydroepiandrosterone sulfate (DHEAS). Chúng có vai trò nhất định trong chức năng sinh sản, xương, cơ và ham muốn tình dục. Tuy nhiên, khi hoạt động androgen tăng quá mức, cơ thể có thể xuất hiện những biểu hiện bất thường.

Cường androgen thường được nhận biết theo hai dạng:

• Cường androgen lâm sàng: Biểu hiện qua rậm lông kiểu nam, mụn trứng cá kéo dài hoặc rụng tóc kiểu androgen.
• Cường androgen sinh hóa: Xét nghiệm máu ghi nhận một hoặc nhiều androgen tăng.

Hai dạng này không phải lúc nào cũng xuất hiện cùng nhau. Một phụ nữ có thể có biểu hiện rậm lông nhưng xét nghiệm androgen không tăng rõ, do nang lông nhạy cảm hơn với hormone. Ngược lại, một số người có androgen tăng trên xét nghiệm nhưng triệu chứng bên ngoài không nổi bật.

Do đó, chỉ dựa vào mụn hoặc nhiều lông không đủ để kết luận cường androgen. Bác sĩ cần kết hợp triệu chứng, tiền sử, khám lâm sàng và xét nghiệm phù hợp.

Dấu hiệu cường androgen ở nữ thường gặp

Biểu hiện của cường androgen khác nhau tùy mức độ tăng hormone và độ nhạy của từng mô. Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

Rậm lông kiểu nam

Rậm lông là tình trạng lông thô, sẫm màu phát triển nhiều tại các vùng nhạy cảm với androgen như môi trên, cằm, ngực, bụng, lưng hoặc đùi.

Cần phân biệt với tình trạng nhiều lông toàn thân do cơ địa hoặc di truyền. Rậm lông kiểu nam thường tập trung tại các vùng phụ thuộc androgen và có thể đi kèm kinh nguyệt không đều hoặc mụn.

Nếu lông tăng nhanh chỉ trong vài tháng, đặc biệt kèm dấu hiệu nam hóa, cần đi khám sớm.

Mụn trứng cá và da dầu

Androgen có thể kích thích tuyến bã nhờn hoạt động mạnh hơn, từ đó góp phần gây da dầu và mụn. Một số phụ nữ cường androgen có mụn kéo dài sau tuổi dậy thì hoặc mụn tập trung nhiều ở vùng hàm, cằm.

Tuy nhiên, mụn trứng cá rất phổ biến và có nhiều nguyên nhân khác. Không thể chẩn đoán cường androgen chỉ dựa vào mụn.

Rụng tóc kiểu nữ

Cường androgen có thể liên quan đến tóc thưa dần, đặc biệt tại vùng đỉnh đầu hoặc đường ngôi tóc. Nang tóc ở mỗi người có độ nhạy khác nhau nên mức độ rụng tóc không phải lúc nào cũng tương ứng với nồng độ hormone.

Rụng tóc cũng có thể liên quan đến thiếu sắt, bệnh tuyến giáp, căng thẳng, thuốc hoặc nhiều nguyên nhân khác. Vì vậy, cần đánh giá tổng thể trước khi kết luận.

Rối loạn kinh nguyệt

Một số phụ nữ cường androgen có kinh thưa, chu kỳ kéo dài, kinh không đều hoặc vô kinh. Nguyên nhân thường liên quan đến rối loạn phóng noãn.

Rối loạn phóng noãn kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng mang thai. Phụ nữ có kinh nguyệt không đều kèm rậm lông hoặc mụn kéo dài nên được kiểm tra để xác định nguyên nhân.

Dấu hiệu nam hóa

Nam hóa là biểu hiện ít gặp hơn nhưng có ý nghĩa quan trọng. Người bệnh có thể bị giọng nói trầm, tăng khối cơ rõ, rụng tóc nhanh hoặc phì đại âm vật.

Các dấu hiệu này, đặc biệt khi xuất hiện nhanh, có thể gợi ý mức androgen tăng đáng kể. Khi đó, cần thăm khám sớm để loại trừ nguyên nhân như khối u tiết androgen.

Nguyên nhân gây cường androgen ở nữ

Cường androgen có thể xuất phát từ buồng trứng, tuyến thượng thận, thuốc hoặc một số rối loạn nội tiết. Xác định đúng nguyên nhân là bước quan trọng trước khi điều trị.

Hội chứng buồng trứng đa nang

Hội chứng buồng trứng đa nang là một trong những nguyên nhân thường gặp của cường androgen ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Người bệnh có thể có rậm lông, mụn, rụng tóc kết hợp kinh nguyệt không đều hoặc rối loạn phóng noãn.

Một số người còn có thừa cân, béo phì hoặc dấu hiệu kháng insulin. Tuy nhiên, không phải tất cả người mắc hội chứng buồng trứng đa nang đều có những biểu hiện này.

Đặc biệt, không nên chẩn đoán hội chứng buồng trứng đa nang chỉ dựa vào hình ảnh nhiều nang nhỏ trên siêu âm. Việc chẩn đoán cần kết hợp nhiều tiêu chí và loại trừ những nguyên nhân khác có biểu hiện tương tự.

Rối loạn tuyến thượng thận

Tuyến thượng thận là một nguồn sản xuất androgen quan trọng ở nữ giới. Một số bệnh tại tuyến này có thể làm androgen tăng.

Tăng sản thượng thận bẩm sinh thể không cổ điển là một nguyên nhân cần được xem xét, đặc biệt ở người có rậm lông, mụn hoặc rối loạn kinh từ sớm. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hormone phù hợp nếu nghi ngờ.

Khối u tiết androgen

Khối u buồng trứng hoặc tuyến thượng thận tiết androgen tương đối hiếm nhưng cần được phát hiện sớm. Các trường hợp này thường có biểu hiện tiến triển nhanh hơn so với hội chứng buồng trứng đa nang.

Rậm lông xuất hiện đột ngột, giọng trầm, tăng cơ hoặc những biểu hiện nam hóa rõ là dấu hiệu cần chú ý. Xét nghiệm androgen tăng rất cao cũng có thể khiến bác sĩ cân nhắc nguyên nhân này.

Các rối loạn nội tiết khác

Một số tình trạng như hội chứng Cushing, bệnh tuyến giáp hoặc rối loạn prolactin có thể gây biểu hiện giống cường androgen hoặc rối loạn kinh nguyệt.

Vì triệu chứng có thể chồng lấp, việc tự đánh giá dựa trên một xét nghiệm hormone riêng lẻ dễ dẫn đến kết luận sai.

Thuốc và hormone

Một số thuốc hoặc chế phẩm hormone có thể gây biểu hiện androgen hóa. Do đó, bác sĩ thường hỏi kỹ về thuốc kê đơn, thực phẩm bổ sung và hormone người bệnh đang sử dụng.

Không nên tự dùng testosterone hoặc các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng tăng hormone khi chưa có chỉ định.

Cường androgen ở nữ được chẩn đoán và điều trị như thế nào?

Việc chẩn đoán không chỉ nhằm xác định androgen có tăng hay không mà còn tìm nguyên nhân phía sau. Điều trị sẽ phụ thuộc nguyên nhân, mức độ triệu chứng và nhu cầu sinh sản của người bệnh.

Chẩn đoán cường androgen

Bác sĩ thường khai thác các thông tin như thời điểm xuất hiện rậm lông, mụn hoặc rụng tóc, tốc độ tiến triển, chu kỳ kinh, khả năng mang thai, cân nặng và thuốc đang sử dụng.

Khám lâm sàng có thể đánh giá:

• Mức độ rậm lông.
• Mụn trứng cá.
• Rụng tóc.
• Dấu hiệu kháng insulin.
• Dấu hiệu nam hóa.
• Cân nặng và phân bố mỡ cơ thể.

Testosterone toàn phần và chỉ số phản ánh testosterone tự do thường là những xét nghiệm quan trọng khi đánh giá cường androgen sinh hóa. Kết quả cần được đo và diễn giải bằng phương pháp xét nghiệm phù hợp, vì các kỹ thuật đo androgen ở nồng độ thấp có độ chính xác khác nhau. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm DHEAS, 17-hydroxyprogesterone, hormone tuyến giáp, prolactin hoặc các xét nghiệm khác.

Siêu âm buồng trứng hoặc hình ảnh học tuyến thượng thận chỉ được chỉ định khi phù hợp với triệu chứng và kết quả xét nghiệm. Không nên tự xét nghiệm testosterone rồi kết luận bệnh vì phương pháp đo, thời điểm lấy mẫu và khoảng tham chiếu đều ảnh hưởng đến kết quả.

Điều trị cường androgen

Điều trị tập trung vào nguyên nhân và triệu chứng ảnh hưởng nhiều nhất.

Với người mắc hội chứng buồng trứng đa nang, thay đổi lối sống có thể đóng vai trò quan trọng nếu có thừa cân hoặc rối loạn chuyển hóa. Giảm cân vừa phải ở người thừa cân có thể góp phần cải thiện rối loạn phóng noãn và một số biểu hiện nội tiết.

Ở phụ nữ chưa có nhu cầu mang thai, thuốc tránh thai nội tiết kết hợp có thể được cân nhắc trong một số trường hợp để kiểm soát chu kỳ kinh, mụn và rậm lông.

Thuốc kháng androgen cũng có thể được sử dụng nếu triệu chứng vẫn đáng kể, nhưng cần bác sĩ chỉ định. Những thuốc này có thể ảnh hưởng đến thai nhi nam, vì vậy cần biện pháp tránh thai phù hợp trong quá trình điều trị.

Rậm lông có thể được xử trí thêm bằng phương pháp cơ học như cạo, nhổ, wax hoặc laser. Với mụn và rụng tóc, bác sĩ có thể phối hợp phương pháp điều trị da liễu tùy mức độ.

Nếu nguyên nhân là khối u hoặc bệnh nội tiết khác, điều trị sẽ tập trung vào bệnh lý nền.

Khi nào phụ nữ cường androgen nên đi khám?

Phụ nữ nên thăm khám khi có rậm lông, mụn hoặc rụng tóc kéo dài đi kèm kinh nguyệt không đều, vô kinh hoặc khó mang thai. Việc đánh giá sớm giúp tìm nguyên nhân và tránh tự sử dụng hormone không phù hợp.

Đặc biệt cần đi khám sớm khi có:

• Rậm lông tiến triển nhanh: Lông thô xuất hiện nhiều chỉ trong vài tháng.
• Giọng nói trầm rõ: Đây có thể là biểu hiện nam hóa.
• Rụng tóc nhanh: Tóc thưa rõ trong thời gian ngắn.
• Kinh nguyệt thay đổi đáng kể: Kinh thưa nhiều hoặc vô kinh kéo dài.
• Khó mang thai: Đặc biệt khi đi kèm rối loạn kinh.
• Phì đại âm vật hoặc tăng khối cơ bất thường: Cần loại trừ tình trạng androgen tăng cao.
• Triệu chứng xuất hiện đột ngột: Có thể gợi ý nguyên nhân khác với cường androgen tiến triển chậm thông thường.

Ngoài ra, phụ nữ có tăng cân nhanh, vết rạn tím rộng, yếu cơ hoặc các dấu hiệu nội tiết bất thường khác cũng nên được đánh giá.

Không nên tự mua thuốc nội tiết, thuốc kháng androgen hoặc thực phẩm bổ sung được quảng cáo là “cân bằng hormone”. Việc dùng không đúng có thể che lấp triệu chứng, gây tác dụng phụ và làm chậm chẩn đoán nguyên nhân thật sự.

Cường androgen ở nữ có thể gây rậm lông, mụn, rụng tóc và rối loạn kinh nguyệt. Hội chứng buồng trứng đa nang là một nguyên nhân thường gặp, nhưng một số bệnh tuyến thượng thận, rối loạn nội tiết hoặc khối u cũng có thể gây tình trạng này. Người có triệu chứng nên thăm khám để được đánh giá hormone và tìm nguyên nhân, thay vì tự điều trị bằng thuốc nội tiết.