Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không​? Nguy cơ mắc rối loạn lưỡng cực là gì?

Rối loạn lưỡng cực là một bệnh lý tâm thần ảnh hưởng lớn đến cảm xúc, suy nghĩ và hành vi của người bệnh. Tình trạng này thường khiến tâm trạng thay đổi thất thường giữa giai đoạn hưng cảm và trầm cảm. Hiểu rõ các yếu tố nguy cơ liên quan sẽ giúp phát hiện sớm và hỗ trợ điều trị hiệu quả hơn.

Triệu chứng rối loạn lưỡng cực

Các biểu hiện của rối loạn lưỡng cực khá đa dạng và đôi khi dễ nhầm lẫn với những rối loạn tâm lý khác, đặc biệt là trầm cảm. Bệnh thường diễn tiến qua hai giai đoạn chính gồm hưng cảm và trầm cảm, với cảm xúc và hành vi thay đổi rõ rệt.

Triệu chứng giai đoạn hưng cảm

Ở giai đoạn hưng cảm, người mắc rối loạn lưỡng cực thường rơi vào trạng thái hưng phấn quá mức, nhiều năng lượng và khó kiểm soát cảm xúc cũng như hành vi của bản thân. Họ có thể hoạt động liên tục, ngủ rất ít nhưng vẫn cảm thấy tỉnh táo và tràn đầy sức lực. Người bệnh thường nói nhanh, nói nhiều, suy nghĩ xuất hiện dồn dập nên khó tập trung hoặc dễ chuyển chủ đề liên tục khi giao tiếp.

Bên cạnh đó, tâm trạng của người bệnh thường trở nên vui vẻ quá mức, tự tin thái quá và có xu hướng đánh giá cao khả năng của bản thân. Một số trường hợp dễ đưa ra các quyết định bốc đồng liên quan đến tiền bạc, công việc hoặc các mối quan hệ mà không cân nhắc kỹ hậu quả. Cảm xúc cũng thay đổi thất thường, dễ kích động hoặc nổi nóng bởi những nguyên nhân nhỏ. Ngoài ra, người bệnh có thể tăng nhu cầu ăn uống hoặc ham muốn tình dục và tham gia vào các hoạt động tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng.

Triệu chứng giai đoạn trầm cảm

Trái ngược với giai đoạn hưng cảm, người mắc rối loạn lưỡng cực ở giai đoạn trầm cảm thường cảm thấy buồn bã, mất năng lượng và suy nghĩ tiêu cực kéo dài. Người bệnh dễ chán nản, mất hứng thú với cuộc sống, tự ti, bi quan và giảm khả năng tập trung. Ngoài ra, họ có thể bị mệt mỏi, chán ăn, rối loạn giấc ngủ và giảm hiệu quả học tập, làm việc. Trong trường hợp nặng, người bệnh có thể xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc tự tử.

Nam và nữ có nguy cơ mắc bệnh tương đương nhau nhưng biểu hiện có thể khác biệt. Nam giới thường dễ xuất hiện các cơn hưng cảm và lạm dụng chất kích thích, trong khi nữ giới có xu hướng gặp nhiều giai đoạn trầm cảm hơn.

Người thân bị bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không​?

Bị rối loạn lưỡng cực có di truyền không là vấn đề được nhiều người quan tâm, đặc biệt khi trong gia đình đã có người mắc bệnh. Theo các nghiên cứu y học, yếu tố di truyền được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng làm tăng nguy cơ xuất hiện rối loạn lưỡng cực. Những người có cha mẹ, anh chị em ruột hoặc người thân gần mắc bệnh thường có nguy cơ cao hơn so với người bình thường.

Tuy nhiên, di truyền không phải là yếu tố duy nhất quyết định một người có mắc rối loạn lưỡng cực hay không. Thực tế, không phải ai mang yếu tố nguy cơ di truyền cũng sẽ phát triển bệnh. Nhiều trường hợp dù trong gia đình có người mắc rối loạn lưỡng cực nhưng bản thân vẫn hoàn toàn khỏe mạnh và không xuất hiện triệu chứng tâm thần.

Các chuyên gia cho rằng rối loạn lưỡng cực có liên quan đến nhiều gen khác nhau chứ không phải do một gen đơn lẻ gây ra. Những gen này có thể ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ, khả năng điều hòa cảm xúc và phản ứng của cơ thể với căng thẳng. Vì vậy, nguy cơ mắc bệnh thường hình thành do sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường sống.

Một số nghiên cứu lớn đã ghi nhận tỷ lệ di truyền của rối loạn lưỡng cực khá cao. Đặc biệt ở các cặp song sinh, nguy cơ cùng mắc bệnh có thể cao hơn đáng kể so với dân số chung. Ngoài ra, từng thể bệnh khác nhau như rối loạn lưỡng cực type 1 và type 2 cũng có thể liên quan đến những yếu tố di truyền riêng biệt.

Bên cạnh yếu tố gen, các tác động từ môi trường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc kích hoạt bệnh. Những người có nguy cơ di truyền cao nếu thường xuyên chịu áp lực tâm lý, sang chấn tinh thần, mất ngủ kéo dài hoặc căng thẳng nghiêm trọng có thể dễ khởi phát rối loạn lưỡng cực hơn. Ngược lại, việc duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và chăm sóc sức khỏe tinh thần tốt có thể giúp giảm nguy cơ phát bệnh.

Do đó, nếu gia đình có người mắc rối loạn lưỡng cực, bạn nên chủ động theo dõi sức khỏe tâm thần và đi khám khi xuất hiện các biểu hiện bất thường về cảm xúc hoặc hành vi. Phát hiện sớm sẽ giúp việc điều trị và kiểm soát bệnh hiệu quả hơn.

Nguy cơ mắc rối loạn lưỡng cực

Hiện nay, y học vẫn chưa xác định được chính xác nguyên nhân trực tiếp gây rối loạn lưỡng cực. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh có thể liên quan đến sự kết hợp của yếu tố di truyền, môi trường sống và tâm lý. Không phải ai trải qua căng thẳng hoặc biến cố cũng mắc bệnh, bởi khả năng khởi phát còn phụ thuộc vào cơ địa và sức khỏe tinh thần của từng người.

Trong nhiều trường hợp, những áp lực kéo dài hoặc biến cố lớn trong cuộc sống có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện các giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm của rối loạn lưỡng cực. Một số yếu tố thường gặp gồm:

• Tan vỡ trong tình cảm hoặc hôn nhân;
• Bị bạo hành về thể chất, tinh thần hoặc tình dục;
• Mất người thân, người yêu hoặc thành viên quan trọng trong gia đình;
• Áp lực tâm lý kéo dài sau các sự kiện thay đổi lớn trong cuộc sống.

Những sang chấn tinh thần này có thể ảnh hưởng mạnh đến cảm xúc và hoạt động của não bộ, từ đó làm tăng nguy cơ phát triển các rối loạn tâm thần ở người có cơ địa nhạy cảm.

Ngoài yếu tố tâm lý, một số vấn đề sức khỏe và sinh hoạt hằng ngày cũng có thể góp phần kích hoạt bệnh, chẳng hạn như:

• Các bệnh lý thực thể kéo dài;
• Rối loạn giấc ngủ hoặc thiếu ngủ thường xuyên;
• Áp lực liên quan đến công việc, tài chính hoặc các mối quan hệ cá nhân;
• Căng thẳng kéo dài khiến tinh thần suy kiệt.

Việc nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ có thể giúp mỗi người chủ động chăm sóc sức khỏe tinh thần và tìm kiếm hỗ trợ y tế khi cần thiết.

Làm sao chẩn đoán hội chứng rối loạn lưỡng cực?

Việc chẩn đoán rối loạn lưỡng cực chủ yếu dựa vào các biểu hiện hưng cảm, hưng cảm nhẹ và trầm cảm của người bệnh. Tuy nhiên, đây là rối loạn tâm thần dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý tâm lý khác nên người bệnh cần được thăm khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý.

Để đưa ra chẩn đoán chính xác, bác sĩ thường kết hợp trò chuyện lâm sàng, đánh giá triệu chứng và khai thác tiền sử bệnh của người bệnh cũng như gia đình. Ngoài ra, bác sĩ cũng cần loại trừ các nguyên nhân liên quan đến việc sử dụng chất kích thích hoặc bệnh lý thần kinh khác.

Một số phương pháp thường được áp dụng gồm:

• Khai thác tiền sử bệnh: Bác sĩ sẽ tìm hiểu các biểu hiện như mất ngủ, thay đổi cảm xúc, mệt mỏi kéo dài hoặc hành vi bất thường để xác định các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm.
• Đánh giá tâm lý lâm sàng: Người bệnh sẽ trao đổi trực tiếp với bác sĩ về suy nghĩ, cảm xúc và hành vi hằng ngày. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể hỏi thêm người thân để thu thập thông tin khách quan hơn.
• Theo dõi biểu đồ cảm xúc: Người bệnh có thể được hướng dẫn ghi lại tâm trạng, giấc ngủ và thay đổi cảm xúc mỗi ngày nhằm hỗ trợ quá trình chẩn đoán và điều trị.
• Chẩn đoán ở trẻ em và thanh thiếu niên: Rối loạn lưỡng cực vẫn có thể xuất hiện ở trẻ nhỏ dù ít gặp hơn người lớn. Trẻ mắc bệnh thường có sự thay đổi cảm xúc thất thường giữa trạng thái kích động, tăng động và giai đoạn buồn bã, trầm cảm rõ rệt.

Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không là vấn đề được nhiều người quan tâm khi trong gia đình có người mắc bệnh tâm thần. Thực tế, yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất quyết định một người sẽ phát triển rối loạn lưỡng cực. Việc nhận biết sớm triệu chứng, duy trì lối sống lành mạnh và chủ động thăm khám tâm lý sẽ giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và hạn chế ảnh hưởng đến cuộc sống.