Vảy phấn hồng là gì? Những điều cần biết về vảy phấn hồng

Vảy phấn hồng (pityriasis rosea) là một bệnh da liễu viêm cấp tính, lành tính, có diễn tiến tự giới hạn, đặc trưng bởi các tổn thương hồng ban kèm vảy mịn trên bề mặt da. Bệnh thường khởi phát bằng một tổn thương đơn độc gọi là mảng báo hiệu, sau đó xuất hiện nhiều tổn thương thứ phát nhỏ hơn, phân bố chủ yếu ở thân mình và gốc chi. Các tổn thương thường sắp xếp dọc theo các nếp da sinh lý, tạo hình ảnh lâm sàng đặc trưng. Phần lớn trường hợp bệnh tự khỏi sau vài tuần mà không để lại sẹo hay rối loạn sắc tố kéo dài.

Vảy phấn hồng có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp nhất ở trẻ lớn, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi. Bệnh xuất hiện rải rác quanh năm, tuy nhiên một số nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ mắc tăng nhẹ vào mùa xuân và mùa thu. Không có sự khác biệt rõ rệt về tỷ lệ mắc giữa hai giới. Vảy phấn hồng không được xem là bệnh truyền nhiễm và không lây lan qua tiếp xúc thông thường, do đó hiếm khi xảy ra thành dịch trong cộng đồng.

Vảy phấn hồng chủ yếu được chia thành thể điển hình và các thể không điển hình:

• Thể điển hình chiếm đa số, đặc trưng bởi mảng báo hiệu xuất hiện trước, tiếp theo là các tổn thương thứ phát phân bố theo trục da.
• Thể không điển hình bao gồm vảy phấn hồng không có mảng báo hiệu, thể đảo ngược với tổn thương ưu thế ở mặt, nách hoặc bẹn, và thể nặng với tổn thương lan rộng hoặc kèm ngứa nhiều.

Những dấu hiệu và triệu chứng của bệnh vảy phấn hồng

Vảy phấn hồng là một bệnh da liễu lành tính nhưng thường gây lo lắng cho người bệnh do biểu hiện ban đỏ lan rộng và diễn tiến theo từng giai đoạn. Nhận biết các dấu hiệu và triệu chứng của bệnh giúp phần nào phân biệt được với các bệnh lý da liễu ác tính khác, các dấu hiệu thường gặp của bệnh vảy phấn hồng gồm:

• Dấu hiệu khởi phát ban đầu: Dát Herald là biểu hiện khởi phát điển hình của bệnh vảy phấn hồng và thường xuất hiện sớm nhất trong diễn tiến bệnh. Tổn thương thường đơn độc, có kích thước khoảng 2 – 5 cm, hình tròn hoặc bầu dục, ranh giới rõ ràng, màu hồng nhạt hoặc màu cá hồi. Bề mặt tổn thương có lớp vảy mỏng tập trung ở rìa, tạo nên dấu hiệu viền vảy đặc trưng, trong khi vùng trung tâm có xu hướng nhạt màu và bắt đầu lành dần. Dát Herald thường xuất hiện ở các vị trí như mạn sườn, lưng hoặc thân mình.
• Tổn thương da thứ phát đặc trưng: Sau dát Herald từ vài ngày đến khoảng 1 – 2 tuần, người bệnh bắt đầu xuất hiện nhiều tổn thương thứ phát nhỏ hơn. Các tổn thương này có hình bầu dục, màu hồng hoặc hồng nhạt, bề mặt có vảy mỏng bong nhẹ, phân bố chủ yếu ở thân mình và gốc chi. Đặc điểm lâm sàng điển hình là các tổn thương sắp xếp dọc theo các nếp da sinh lý.
• Ngứa: Là triệu chứng thường gặp ở bệnh nhân vảy phấn hồng, tuy nhiên mức độ thường nhẹ đến trung bình và không xảy ra ở tất cả các trường hợp. Cảm giác ngứa có thể tăng lên khi ra nhiều mồ hôi, tắm nước nóng hoặc khi da bị kích thích cơ học. Ngoài ngứa, người bệnh hiếm khi có cảm giác đau hay rát tại vùng tổn thương.
• Một số bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng toàn thân nhẹ trước hoặc trong giai đoạn khởi phát tổn thương da, bao gồm mệt mỏi, đau đầu, đau họng hoặc sốt nhẹ. Các triệu chứng này thường thoáng qua, không đặc hiệu và dễ bị bỏ qua.

Các dấu hiệu và triệu chứng của vảy phấn hồng thường tiến triển trong vòng vài tuần, sau đó giảm dần và tự hồi phục hoàn toàn trong khoảng 6 – 8 tuần, bệnh hiếm khi để lại sẹo.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh vảy phấn hồng

Mặc dù vảy phấn hồng là bệnh da liễu lành tính và đa số tự khỏi, một số trường hợp vẫn có thể gặp biến chứng nhất định, đặc biệt khi bệnh diễn tiến không điển hình hoặc chăm sóc da chưa phù hợp. Các biến chứng có thể gặp như:

• Rối loạn sắc tố sau viêm: Biến chứng thường gặp nhất của vảy phấn hồng là rối loạn sắc tố da sau viêm, bao gồm tăng sắc tố hoặc giảm sắc tố tại vị trí tổn thương. Tình trạng này hay gặp ở người có làn da sẫm màu và thường tồn tại trong vài tuần đến vài tháng sau khi tổn thương da đã lành. Mặc dù không gây nguy hiểm, rối loạn sắc tố có thể ảnh hưởng đến thẩm mỹ và tâm lý người bệnh.
• Ngứa kéo dài, ảnh hưởng chất lượng cuộc sống: Ngứa dai dẳng có thể gây khó chịu, mất ngủ và làm giảm chất lượng cuộc sống, nhất là ở trẻ em và người có cơ địa da nhạy cảm.
• Nhiễm trùng da thứ phát: Việc gãi nhiều do ngứa có thể làm trầy xước da, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng da thứ phát. Biến chứng này biểu hiện bằng sưng, đau, đỏ, rỉ dịch hoặc mưng mủ tại vùng tổn thương.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù vảy phấn hồng là bệnh da liễu lành tính và thường tự khỏi, người bệnh vẫn cần đi khám bác sĩ trong một số trường hợp nhất định. Việc thăm khám chuyên khoa da liễu là cần thiết khi tổn thương da có biểu hiện không điển hình như lan nhanh, hình dạng bất thường, xuất hiện ở mặt, lòng bàn tay hoặc lòng bàn chân, hoặc kèm theo cảm giác đau rát rõ rệt. Người bệnh cũng nên gặp bác sĩ nếu ngứa nhiều, kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày và giấc ngủ, hoặc không cải thiện dù đã chăm sóc da đúng cách. Ngoài ra, các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng da thứ phát như sưng, đỏ, rỉ dịch hay mưng mủ tại vùng tổn thương cần được đánh giá y tế kịp thời. Trường hợp ban da tồn tại trên 8 – 10 tuần, tái phát hoặc kèm triệu chứng toàn thân như sốt, mệt mỏi kéo dài cũng là chỉ định cần thăm khám để chẩn đoán chính xác và loại trừ các bệnh lý khác.

Nguyên nhân của vảy phấn hồng hiện chưa được xác định hoàn toàn rõ ràng. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy vảy phấn hồng có mối liên quan với yếu tố nhiễm virus, đặc biệt là sự tái hoạt động của các virus herpes người typ 6 và typ 7. Các virus này có thể kích hoạt đáp ứng miễn dịch bất thường của cơ thể, dẫn đến phản ứng viêm tại da và hình thành các tổn thương hồng ban có vảy đặc trưng. Tuy nhiên, vai trò chính xác của virus trong cơ chế bệnh sinh vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu.

Bên cạnh yếu tố nhiễm virus, rối loạn đáp ứng miễn dịch cũng được xem là yếu tố quan trọng trong sự khởi phát vảy phấn hồng. Ở một số người, hệ miễn dịch có thể phản ứng quá mức sau một đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc sau căng thẳng thể chất, tinh thần, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện bệnh.

Ngoài ra, một số yếu tố thuận lợi khác như thay đổi nội tiết, mệt mỏi kéo dài, stress, hoặc suy giảm sức đề kháng có thể góp phần kích hoạt bệnh ở những người có cơ địa nhạy cảm. Vảy phấn hồng không phải là bệnh truyền nhiễm và không lây từ người sang người qua tiếp xúc thông thường.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh vảy phấn hồng

Vảy phấn hồng có thể gặp ở mọi lứa tuổi và mọi giới tính. Tuy nhiên, bệnh có thể gặp nhiều hơn ở những nhóm người sau:

• Trẻ lớn, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi, là nhóm được ghi nhận mắc bệnh nhiều nhất.
• Người vừa trải qua nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc có biểu hiện nhiễm virus gần đây.
• Người suy giảm sức đề kháng do căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ hoặc mệt mỏi.
• Phụ nữ mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu của thai kỳ.
• Người có cơ địa da nhạy cảm hoặc dễ rối loạn đáp ứng miễn dịch.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh vảy phấn hồng

Một số yếu tố được ghi nhận có thể làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh vảy phấn hồng, chủ yếu thông qua việc tác động đến hệ miễn dịch và khả năng đáp ứng viêm của da:

• Nhiễm virus hoặc nhiễm trùng gần đây: Đặc biệt là các nhiễm trùng đường hô hấp trên.
• Suy giảm sức đề kháng: Tình trạng mệt mỏi kéo dài, thiếu ngủ hoặc mắc các bệnh lý làm suy yếu hệ miễn dịch có thể khiến cơ thể dễ phản ứng viêm tại da.
• Stress kéo dài được xem là yếu tố thuận lợi làm rối loạn điều hòa miễn dịch.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bệnh vảy phấn hồng

Vảy phấn hồng chủ yếu được chẩn đoán dựa trên lâm sàng, thông qua khai thác bệnh sử và thăm khám tổn thương da. Các dấu hiệu đặc trưng gồm mảng báo hiệu xuất hiện trước, sau đó là nhiều tổn thương hồng ban nhỏ hơn, có vảy mịn, phân bố chủ yếu ở thân mình và sắp xếp theo các nếp da sinh lý. Diễn tiến tự giới hạn trong vài tuần cũng là yếu tố giúp định hướng chẩn đoán.

Trong một số trường hợp tổn thương không điển hình hoặc nghi ngờ bệnh da khác như bệnh chàm, bệnh vảy nến, nấm da, lang ben,…bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hỗ trợ để chẩn đoán phân biệt. Soi tươi hoặc cấy nấm da được thực hiện khi cần loại trừ nhiễm nấm, trong khi xét nghiệm huyết thanh giang mai được chỉ định nếu có nghi ngờ giang mai thứ phát. Sinh thiết da hiếm khi cần thiết và chủ yếu nhằm loại trừ các bệnh lý da liễu khác.

Phương pháp điều trị bệnh vảy phấn hồng

Trong đa số trường hợp, vảy phấn hồng là bệnh da liễu lành tính và có diễn tiến tự giới hạn, các tổn thương da thường tự thuyên giảm và biến mất sau khoảng 6 – 8 tuần mà không cần can thiệp điều trị đặc hiệu. Việc điều trị chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng và chỉ được cân nhắc khi bệnh diễn tiến nặng, lan rộng hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Tùy theo mức độ biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định một số phương pháp điều trị phù hợp.

• Thuốc kháng virus có thể được cân nhắc trong một số trường hợp đặc biệt, với mục tiêu điều hòa đáp ứng miễn dịch và hỗ trợ cơ thể kiểm soát tác nhân virus được cho là liên quan đến cơ chế bệnh sinh. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc này không phải là chỉ định thường quy và cần được đánh giá cẩn trọng.
• Quang trị liệu, đặc biệt là chiếu tia cực tím B (UVB) liều thấp, có thể giúp cải thiện tổn thương da và giảm triệu chứng ở những trường hợp bệnh kéo dài hoặc lan rộng. Mặc dù vậy, phương pháp này có nguy cơ gây rối loạn sắc tố sau viêm, ngay cả khi tổn thương đã hồi phục, do đó cần thận trọng khi áp dụng, nhất là ở người có làn da sẫm màu.
• Corticosteroid đường uống như prednisone chỉ được chỉ định trong những trường hợp nặng, ngứa nhiều hoặc viêm rõ rệt, với mục đích giảm phản ứng viêm. Việc sử dụng cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ để hạn chế tác dụng không mong muốn.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp hạn chế diễn tiến bệnh vảy phấn hồng

Chế độ sinh hoạt

• Tránh tắm nước nóng, không dùng sản phẩm tẩy rửa mạnh gây kích ứng da.
• Giữ da khô thoáng, mặc quần áo rộng rãi, hạn chế gãi hoặc chà xát vùng tổn thương.
• Ngủ đủ giấc, giảm căng thẳng và tránh lao động quá sức để hỗ trợ kiểm soát diễn tiến bệnh.

Chế độ dinh dưỡng

• Ăn uống cân đối, tăng cường rau xanh, trái cây tươi để bổ sung vitamin và khoáng chất hỗ trợ tái tạo da.
• Bổ sung thực phẩm giàu omega-3, kẽm như cá béo, các loại hạt giúp giảm phản ứng viêm.
• Uống đủ nước mỗi ngày, hạn chế rượu bia và đồ ăn cay nóng để tránh làm nặng triệu chứng.

Phương pháp phòng ngừa bệnh vảy phấn hồng

Mặc dù chưa có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu do nguyên nhân bệnh vảy phấn hồng chưa được xác định rõ, việc duy trì lối sống lành mạnh và chăm sóc da đúng cách có thể giúp giảm nguy cơ khởi phát và hạn chế diễn tiến bệnh.

• Tăng cường sức đề kháng: Duy trì chế độ ăn cân đối, ngủ đủ giấc và tập luyện hợp lý giúp hệ miễn dịch hoạt động ổn định.
• Hạn chế căng thẳng: Giảm stress và tránh làm việc quá sức nhằm hạn chế rối loạn đáp ứng miễn dịch.
• Chăm sóc da phù hợp: Tránh sử dụng sản phẩm tẩy rửa mạnh, hạn chế tắm nước nóng và bảo vệ da khỏi kích ứng
• Giữ vệ sinh cá nhân: Giữ da sạch, khô thoáng, thay quần áo khi ra nhiều mồ hôi để giảm nguy cơ kích thích da.

• Theo dõi sức khỏe kịp thời: Đi khám sớm khi xuất hiện tổn thương da bất thường để được tư vấn và xử trí phù hợp.